“Đại gia đình” các giống cà phê – Coffee Tree Family

Các giống cà phê trên thế giới khác nhau ở điểm nào – từ hương vị, nguồn gốc đến hành trình tạo nên “gia phả hương vị” độc đáo?

Bạn từng đứng trước kệ cà phê và bối rối trước hàng loạt cái tên như Typica, Caturra, Gesha hay Catimor.. Trong thế giới cà phê, sự nhầm lẫn về giống là câu chuyện quen thuộc – ngay cả với những người đã gắn bó với hạt cà phê mỗi ngày.

Nhiều người mua thử một gói Gesha vì nghe danh là đắt đỏ và thượng hạng, nhưng lại mong chờ hương vị mạnh mẽ như Robusta quen thuộc. Có người chọn Arabica Cầu Đất mà không biết mình đang uống Catimor hay Caturra, để rồi chẳng thể tìm lại đúng hương vị yêu thích ở lần mua sau.

Còn những cái tên như Typica, Bourbon, Catuai – với phần lớn người uống – chỉ như những dòng chữ trang trí trên bao bì.

Thực ra, hiểu biết về giống cà phê quan trọng chẳng kém việc biết mình đang uống loại rượu vang nào. Gọi chung tất cả cà phê là Arabica hay Robusta cũng giống như nói đơn giản “vang đỏ” hay “vang trắng” – đúng, nhưng hời hợt. Bởi đằng sau đó là cả một thế giới hương vị được định hình bởi di truyền, khí hậu và lịch sử lai tạo.

Biết về giống cà phê không chỉ là chuyện học thuật. Nó là chìa khóa giúp bạn nhận ra “gu” thật sự của mình – để khi tìm lại một hương vị khiến mình say mê, bạn biết chính xác mình đang tìm điều gì.

Gốc rễ của mọi thứ – Họ và chi của cà phê

Để hiểu được “gia phả” của cà phê, ta phải lần ngược về cội nguồn – nơi những chiếc lá xanh đầu tiên mở ra giữa rừng rậm châu Phi. Nếu bạn nhìn vào một sơ đồ “Coffee Tree Family”, bạn sẽ thấy phần gốc rễ to nhất mang tên:

Họ Thiến Thảo (Rubiaceae) – một họ thực vật khổng lồ với hơn 13.000 loài, trong đó có cả những loài hoa thanh nhã như dành dành hay canh-ki-na, cây từng cứu sống hàng triệu người nhờ vỏ chứa hoạt chất trị sốt rét.

Trong họ lớn ấy, có một chi nhỏ bé nhưng đã làm thay đổi thói quen của nhân loại: 

Chi Coffea. Chi này gồm hơn 120 loài cà phê, phần lớn mọc hoang dại ở châu Phi và đảo Madagascar. Tuy nhiên, trong muôn vàn loài đó, chỉ có ba loài thực sự định hình nên thế giới cà phê mà chúng ta biết ngày nay.

(Nguồn Cafe Imports)

1. Coffea Canephora – Cà phê Vối (Robusta)

Robusta là “chiến binh” đúng nghĩa trong họ hàng cà phê. Nó được phát hiện muộn hơn Arabica, vào cuối thế kỷ 19 tại vùng Congo, trong bối cảnh các đồn điền Arabica ở châu Phi đang bị tàn phá bởi bệnh gỉ sắt.

Sinh học: 

• Cây Robusta khỏe mạnh, thích nghi với độ cao thấp (dưới 800m), chịu nhiệt tốt, kháng sâu bệnh xuất sắc. Đặc biệt, nó cần thụ phấn chéo – điều này giúp loài mang trong mình một nguồn gen đa dạng hiếm có.

Hương vị: 

• Hàm lượng caffeine cao gấp đôi Arabica (khoảng 2.0–2.7%), hương vị mạnh mẽ, đậm đà, thân dày (heavy body), với nốt hương đất, ngũ cốc rang, đôi khi có chút cao su hoặc khói.

Vai trò: 

• Robusta chính là trụ cột thầm lặng của ngành cà phê đại chúng – từ cà phê hòa tan, cà phê phin Việt Nam, đến espresso Ý, nơi nó góp phần tạo nên lớp crema dày và vị đậm đặc trưng.

2. Coffea Arabica – Cà phê Chè

Nếu Robusta là chiến binh, thì Arabica là nghệ sĩ. Nó là “ngôi sao” của thế giới cà phê đặc sản, chiếm khoảng 60–70% sản lượng toàn cầu.

Sinh học: 

• Arabica là loài duy nhất trong chi Coffea có 44 nhiễm sắc thể – kết quả của một cuộc lai tự nhiên hàng nghìn năm trước giữa hai loài hoang dại (Coffea eugenioides và Coffea canephora). Loài cây này có thể tự thụ phấn, nhưng lại rất mỏng manh: chỉ sống khỏe ở độ cao 900–2000m, khí hậu mát mẻ, và cực kỳ nhạy cảm với sâu bệnh.

Hương vị: 

• Lượng caffeine thấp (1.0–1.5%), đổi lại là phổ hương phong phú đáng kinh ngạc – từ hoa nhài, cam quýt, trái cây chín, đến sô-cô-la và hạt dẻ. Hậu vị thanh, trong, và sạch – một “bản giao hưởng” mà Robusta khó lòng tái hiện.

Vai trò: 

• Gần như toàn bộ thế giới cà phê đặc sản đều xoay quanh Arabica. Các giống nổi tiếng như Typica, Bourbon, Caturra, Gesha… đều là con cháu của loài cây này.

3. Coffea Liberica – Cà phê Mít (và Excelsa)

Liberica có thể không nổi bật trong sản lượng toàn cầu, nhưng lại là nhân vật từng cứu cả ngành cà phê một thời.

Sinh học:

• Cây cao lớn, lá to, hạt có hình dáng không đều. Liberica chịu hạn tốt, kháng bệnh gỉ sắt khá hiệu quả – lý do khiến nó được trồng rộng rãi ở châu Á vào cuối thế kỷ 19 khi các đồn điền Arabica bị dịch bệnh tàn phá.

Hương vị: 

• Độc đáo, khác thường, và đôi khi gây tranh cãi. Người ta miêu tả Liberica có hương khói, gỗ, trái cây chín, thậm chí thoảng mùi… mít – vì thế mà ở Việt Nam, nó có cái tên rất dân dã: cà phê Mít.

Vai trò: 

• Tuy không phổ biến, nhưng Liberica vẫn tồn tại như một “ký ức di truyền” của ngành cà phê – biểu tượng cho sự kiên cường và khả năng thích nghi trong những giai đoạn khó khăn nhất của lịch sử trồng trọt.

Các giống Robusta phổ biến: Hơn cả một “chiến binh”

Một trong những hiểu lầm lớn nhất là “Robusta nào cũng như nhau”.

Trong khi các giống Arabica (như Gesha, Bourbon) được ca ngợi vì hương vị, thì Robusta trong lịch sử lại được trồng với mục tiêu hoàn toàn khác: năng suất, kháng bệnh và hàm lượng caffeine.

Hơn nữa, như đã đề cập, Robusta là loài thụ phấn chéo. Điều này đồng nghĩa với việc nó tạo ra một nguồn gen cực kỳ đa dạng trong tự nhiên, nhưng cũng khiến việc nhân giống và duy trì các đặc tính “thuần chủng” khó khăn hơn nhiều so với Arabica (loài tự thụ phấn).

Tuy nhiên, không phải tất cả Robusta đều giống nhau. “Gia tộc” Robusta cũng có những phân nhánh quan trọng, đặc biệt là khi nói đến Việt Nam.

1. Phân biệt Robusta và Conilon

Về mặt di truyền, loài Coffea Canephora (Robusta) có hai nhóm chính (giống):

Nhóm Robusta (hay Robusta): 

• Đây là nhóm phổ biến nhất, có nguồn gốc từ Congo. Giống này có cây to, lá lớn, hạt tròn, và cực kỳ khỏe mạnh.
• Đây chính là giống Robusta chủ lực đang được trồng tại Việt Nam và phần lớn thế giới, mang lại hương vị “cổ điển” mạnh mẽ, đậm đặc.

Nhóm Kouillou (hay Conilon): 

• Giống này có nguồn gốc từ Bờ Biển Ngà, nhưng lại nổi tiếng nhất với tên gọi “Conilon” tại Brazil. Cây Conilon thường nhỏ hơn, lá mỏng hơn, và hạt cũng nhỏ hơn một chút. 
• Nhiều nhà rang xay đặc sản cho rằng Conilon, khi được chăm sóc tốt, có thể cho hương vị ngọt ngào và “sạch” hơn giống Robusta truyền thống.

2. Câu chuyện Robusta tại Việt Nam

Tại Việt Nam, câu chuyện về giống Robusta không phải là những cái tên “cổ điển” như Typica hay Bourbon, mà là câu chuyện của khoa học và chọn lọc nhân tạo. Mục tiêu là tối đa hóa sản lượng trên từng hecta.

Giống Robusta Sẻ (Robusta truyền thống)

Đây là giống Robusta “nguyên bản” được người Pháp đưa vào Việt Nam từ những ngày đầu.

Đặc điểm: 

• Tên “Sẻ” (chim sẻ) dùng để chỉ loại cây có lá và hạt nhỏ. Giống này có năng suất không quá cao, hạt nhỏ (thường là sàng 13, 14), không đồng đều.

Chất lượng: 

• Tuy năng suất thấp, nhưng Robusta Sẻ lại đang được cộng đồng rang xay đặc sản “săn lùng” trở lại. Khi được trồng và sơ chế đúng cách, nó cho hương vị ngọt hơn, ít gắt, và phức tạp hơn so vớicác giống cao sản.

Các dòng vô tính (Clone) cao sản

Để đưa Việt Nam lên vị trí số 1 thế giới về Robusta, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) đã đóng một vai trò lịch sử.

Từ những năm 1990 

Viện đã nghiên cứu, lai tạo và chọn lọc ra các “dòng vô tính” (clone) với đặc tính vượt trội. Đây là những cây “con” được nhân giống từ một cây “mẹ” duy nhất có đặc tính tốt nhất, thay vì trồng bằng hạt (vốn sẽ bị lai tạp do thụ phấn chéo).

Mục tiêu của các dòng này là: 

Năng suất cực cao, hạt to (dễ xuất khẩu, đạt chuẩn sàng 16, sàng 18), kháng bệnh gỉ sắt tốt và thích nghi với điều kiện tưới tiêu. Một số “chiến mã” nổi tiếng nhất trong ngành cà phê Việt Nam là:

• TR4: Một trong những dòng “huyền thoại” đầu tiên, năng suất rất cao, hạt to, phù hợp với nhiều vùng đất.
• TR9: Dòng vô tính chủ lực, kháng bệnh gỉ sắt rất mạnh.
• TR11, TR12, TR13: Các thế hệ sau này tiếp tục cải thiện về năng suất, chất lượng hạt, và khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu.

Vì vậy, khi bạn uống một ly Robusta Việt Nam, khả năng cao là bạn đang thưởng thức thành quả từ các dòng vô tính như TR4 hay TR9. Sự khác biệt về hương vị giữa các dòng này là không quá lớn, và nó thường bị ảnh hưởng nhiều hơn bởi kỹ thuật sơ chế

Phân nhánh Arabica – Hai “thủy tổ” Typica và Bourbon

Nếu ví thế giới cà phê Arabica như một đại gia tộc, thì Typica và Bourbon chính là hai người “thủy tổ” – từ họ mà hầu hết các giống Arabica đặc sản ngày nay được sinh ra.

Câu chuyện khởi nguồn từ Ethiopia, cái nôi hoang dã của cà phê Arabica. Từ đó, những hạt cà phê đầu tiên theo những đoàn thương nhân vượt Biển Đỏ sang Yemen, nơi con người lần đầu thuần hóa và trồng trọt loài cây này. 

Chính tại vùng đất khô cằn ấy, qua hàng thế kỷ thích nghi, Arabica phân nhánh thành hai dòng riêng biệt – Typica và Bourbon – đặt nền móng cho toàn bộ lịch sử cà phê sau này.

Nhánh Typica – Di sản của hương vị thanh tao

Typica là giống cà phê sớm nhất được đưa ra thế giới. Vào đầu thế kỷ 18, người Hà Lan mang hạt giống từ Yemen đến đảo Java (Indonesia). Từ đó, Typica lan sang Ấn Độ, rồi tới vùng Caribbean, Trung và Nam Mỹ – theo chân các nhà thám hiểm và thương nhân châu Âu.

Đặc điểm: 

• Cây cao, tán hình nón, lá non ánh đồng, năng suất thấp và dễ nhiễm bệnh. Nhưng chính sự “mong manh” ấy lại góp phần tạo nên hương vị tinh tế đặc trưng của Typica – thanh thoát, sáng vị chua, thân cà phê mềm mượt và hậu vị trong trẻo, sạch sẽ.

Những hậu duệ nổi tiếng:

• Maragogype – phát hiện ở Brazil, nổi tiếng với hạt to như “hạt voi”, vị êm dịu, nhẹ nhàng.
• Kent – chọn lọc ở Ấn Độ vào thập niên 1920, từng là giống chủ lực nhờ khả năng kháng gỉ sắt.
• Blue Mountain – ngôi sao của Jamaica, được trồng trong vùng núi sương mù, nổi tiếng bởi hương vị cân bằng, tinh tế, gần như không có vị đắng.
• Pache – đột biến lùn tự nhiên ở Guatemala, dễ trồng, năng suất cao hơn.
• SL-14 – chọn lọc tại Kenya, có khả năng chịu hạn tốt và giữ được chất lượng ở độ cao trung bình.

Typica là dòng cà phê “cổ điển” đúng nghĩa – thứ hương vị mà nhiều người yêu cà phê xem như thước đo chuẩn mực cho sự thanh khiết và tinh tế.

Nhánh Bourbon – Sự ngọt ngào và phong phú

Trong khi Typica theo chân người Hà Lan về phương Đông, thì Bourbon lại đi về phía Tây, cùng người Pháp. Năm 1715, cây cà phê từ Yemen được đưa đến đảo Réunion (khi đó gọi là Île Bourbon), và từ tên hòn đảo ấy, giống cà phê Bourbon ra đời.

Đặc điểm: 

• Cây thấp hơn Typica, lá non màu xanh, năng suất cao hơn khoảng 20–30%. Quả chín nhanh và cho sản lượng ổn định.

Hương vị: 

• Đặc trưng bởi vị ngọt sâu, tròn trịa, gợi caramel và sô-cô-la sữa. So với Typica, Bourbon có độ chua êm dịu hơn và thân dày hơn – mang lại cảm giác “ấm áp” và phong phú hơn trong miệng.

Những hậu duệ đáng chú ý:

• Red / Yellow / Pink Bourbon – các biến thể tự nhiên về màu quả. Yellow Bourbon đặc biệt nổi tiếng ở Brazil, với vị ngọt nổi bật và hương trái cây chín do hấp thụ nhiều nắng hơn.
• Caturra – đột biến lùn của Bourbon, phát hiện ở Brazil năm 1937, giúp tăng mật độ trồng và năng suất – một bước ngoặt cho ngành cà phê Trung Mỹ.
• Pacas – đột biến tương tự Caturra, tìm thấy ở El Salvador.
• Mundo Novo – lai tự nhiên giữa Typica và Bourbon tại Brazil, kết hợp sức sống của Typica với vị ngọt của Bourbon, trở thành giống chủ lực ở quốc gia này.
• Catuai – lai có chủ đích giữa Mundo Novo và Caturra, tạo nên cây vừa lùn, vừa năng suất cao – biểu tượng của nông nghiệp cà phê hiện đại.

Nhánh đột biến tự nhiên – Những “món quà” bất ngờ của thiên nhiên

Không phải lúc nào các giống cà phê mới cũng ra đời từ sự lai tạo có chủ đích. Đôi khi, chính những “lỗi” di truyền ngẫu nhiên trong tự nhiên lại tạo ra những giống cây mang tính cách mạng, làm thay đổi cả ngành công nghiệp.

• Caturra: Là giống đột biến lùn (dwarf mutation) của Bourbon, được phát hiện ở Brazil.
• Pacas: Là giống đột biến lùn của Bourbon, được phát hiện ở El Salvador.
• Maragogipe: Là giống đột biến của Typica, nổi bật với lá và hạt “khổng lồ” (giant bean).

Nhánh SL – Viên ngọc của Kenya

Đến thập niên 1930, chính phủ Kenya ủy quyền cho Scott Laboratories nghiên cứu giống cà phê vừa kháng bệnh, vừa có chất lượng hương vị vượt trội. Kết quả là những giống SL huyền thoại ra đời.

• SL-28 – chọn lọc từ cây có nguồn gốc Bourbon/Typica ở Tanzania. Đây là biểu tượng của cà phê Kenya: chua sáng, vị quả lý chua đen (blackcurrant), thân dày mọng nước.

Để hiểu hơn về hương vị và câu chuyện của SL-28, hãy đọc tại: [“Vị chua Kenya” (Kenya Acidity): Câu chuyện về giống SL28 và hương vị “Lý chua đen” (Blackcurrant) huyền thoại ]

• SL-34 – chọn lọc từ một cây Typica địa phương, cũng có hương vị sâu, giàu acid tự nhiên và thích nghi tốt với vùng cao.

Từ hai nhánh gốc Typica và Bourbon, hàng trăm giống cà phê khác đã được lai tạo, chọn lọc và thích nghi với những vùng đất mới. Nhưng dù đi xa đến đâu – từ sườn núi Andes đến cao nguyên Ethiopia – trong mỗi hạt Arabica hôm nay vẫn chảy dòng “huyết thống” của hai thủy tổ ấy: sự thanh tao của Typica và vị ngọt đầy quyến rũ của Bourbon.

Di sản nguyên bản – Những giống cà phê “heirloom” từ Ethiopia

Nếu Typica và Bourbon là những hậu duệ đã được thuần hóa của Arabica, thì các giống heirloom – hay còn gọi là giống di sản / nguyên bản – chính là những “tổ tiên” vẫn còn sống, đang mọc hoang dã tại quê hương thật sự của cà phê: Ethiopia.

• Ethiopia được xem như “vườn địa đàng” của cà phê, nơi mà trong các khu rừng rậm phía tây và nam nước này, hàng ngàn dòng cà phê khác nhau vẫn đang sinh trưởng tự nhiên – nhiều trong số đó chưa từng được con người đặt tên hay nghiên cứu đầy đủ. 
• Mỗi vùng, mỗi thung lũng, mỗi triền núi đều có thể sở hữu một biến thể độc đáo, mang dấu ấn của thổ nhưỡng và khí hậu địa phương.

Trong thương mại quốc tế, cụm từ “Ethiopian Heirloom” thường được dùng để chỉ chung nhóm giống này – một kho tàng di truyền phong phú đến mức không thể định danh từng giống cụ thể. 

Chính sự đa dạng ấy đã khiến cà phê Ethiopia có phổ hương vị gần như vô hạn: từ hoa nhài, cam bergamot, mật ong cho đến trái cây chín và rượu vang đỏ.

Gesha – Ngôi sao làm thay đổi cả thế giới cà phê đặc sản

Giữa “rừng” di sản ấy, Gesha là cái tên được nhắc đến nhiều nhất – không chỉ vì hương vị, mà còn bởi hành trình kỳ lạ của nó.

Vào những năm 1930

Các nhà nghiên cứu người Anh đã thu thập mẫu cây cà phê hoang dại ở làng Gesha, miền tây Ethiopia, và đưa chúng đến Trung tâm nghiên cứu CATIE ở Costa Rica để bảo tồn. 

Từ đó, giống này được một số nông dân mang đi trồng thử ở Panama. Nhưng vì cây cao, năng suất thấp và khó chăm, Gesha dần bị lãng quên suốt nhiều thập kỷ.

Mãi đến năm 2004

Tại trang trại Hacienda La Esmeralda (Panama), người ta mới “tình cờ” phát hiện ra lô cà phê Gesha có hương vị khác biệt đến mức khó tin: hương hoa nhài nồng nàn, thoảng cam bergamot, hoa cam, trái cây nhiệt đới mọng nước – nhẹ như trà nhưng tinh tế và trong trẻo như rượu vang trắng.

Sự kiện ấy đã làm chấn động giới cà phê đặc sản. Gesha nhanh chóng trở thành biểu tượng cho “đỉnh cao hương vị” và mở ra một kỷ nguyên mới, nơi nguồn gốc và giống cây được xem trọng chẳng kém kỹ thuật rang hay phương pháp pha.

Ngày nay, những giống heirloom Ethiopia – từ Gesha cho đến những dòng vô danh mọc rải rác khắp Sidamo, Yirgacheffe, hay Guji – vẫn được xem là di sản sống của cà phê Arabica. 

Chúng nhắc nhở chúng ta rằng, trước khi con người lai tạo, chọn lọc hay thương mại hóa, hương vị cà phê đã được thiên nhiên nhào nặn suốt hàng ngàn năm – và Ethiopia chính là nơi mọi hương thơm bắt đầu.

Để biết được lý do vì sao Gesha là một trong những giống cà phê đắt đỏ nhất, hãy đọc tại: [Gesha: Huyền thoại ẩn sau ly cà phê đắt nhất hành tinh]

Bước ngoặt của “Coffee Tree Family” – Khi các giống lai ra đời

Thế giới cà phê sẽ thật yên bình nếu chỉ có những giống thuần chủng cổ điển như Typica hay Bourbon. Nhưng thiên nhiên không dễ dàng như vậy. Từ đầu thế kỷ 20, cây Arabica phải đối mặt với kẻ thù lớn nhất trong lịch sử của mình: bệnh gỉ sắt lá (Coffee Leaf Rust – CLR).

Loại nấm nhỏ bé này, Hemileia vastatrix, có thể xóa sổ cả một vùng trồng chỉ sau vài mùa mưa. Hàng triệu nông dân mất mùa, những trang trại từng trù phú trở nên tiêu điều. Để cứu lấy cây cà phê, các nhà khoa học buộc phải tìm một hướng đi mới: lai tạo.

Hybrido de Timor – Cuộc hôn phối tự nhiên định mệnh

Khoảng những năm 1920, trên đảo Timor (nay thuộc Đông Timor), thiên nhiên đã làm thay các nhà lai tạo một điều kỳ diệu: một cây Arabica và một cây Robusta đã giao phấn tự nhiên. Kết quả là giống Hybrido de Timor (HdT) ra đời.

Hybrido de Timor mang hương vị chấp nhận được của Arabica, nhưng sở hữu “bộ áo giáp” kháng bệnh mạnh mẽ của Robusta. Nó nhanh chóng trở thành “người cha di truyền” của hầu hết các giống kháng bệnh về sau – một viên gạch nền trong hành trình sinh tồn của cà phê.

Catimor và Sarchimor – Thế hệ lai cổ điển

Các nhà khoa học không dừng lại ở đó. Họ tiếp tục lai Hybrido de Timor với các giống Arabica có năng suất và chất lượng tốt hơn để tạo ra hai nhánh lai kinh điển:

• Catimor = Caturra × Hybrido de Timor
• Sarchimor = Villa Sarchi × Hybrido de Timor

Hai cái tên này đã trở thành “người hùng thầm lặng” ở nhiều quốc gia. Chúng khỏe, năng suất cao, kháng bệnh tốt và thích nghi với nhiều điều kiện trồng trọt.

Tuy nhiên, không có điều gì là hoàn hảo. Do mang gen Robusta, Catimor và Sarchimor đôi khi có hương vị ít tinh tế, hơi “gắt” hoặc mang nốt vị đất.

Tại Việt Nam, Catimor lại trở thành xương sống của ngành Arabica. Một “chiến binh” thực thụ – năng suất cao, bền bỉ, và nếu được canh tác, sơ chế, rang xay cẩn thận, nó vẫn có thể tỏa sáng rực rỡ.

Phân biệt: Lai khác loài & Lai nội loài

Thuật ngữ “Hybrid” (Giống lai) có thể hơi khó hiểu, vì nó được dùng để chỉ hai quá trình lai tạo hoàn toàn khác nhau. Để hiểu rõ gia phả, chúng ta cần phân biệt:

• Lai khác loài (Interspecific Hybrids): Đây là phép lai giữa hai loài khác nhau, ví dụ: Arabica x Robusta. Mục tiêu chính của phép lai này là để sinh tồn – lấy khả năng kháng bệnh mạnh mẽ (như kháng bệnh gỉ sắt) từ Robusta để “vá” vào sự mỏng manh của Arabica.

Ví dụ điển hình: Hybrido de Timor (lai tự nhiên) và con cháu của nó là Catimor, Sarchimor (lai có chủ đích).

• Lai nội loài (Intraspecific Hybrids): Đây là phép lai giữa hai giống khác nhau nhưng trong cùng một loài, ví dụ: Arabica x Arabica. Mục tiêu của phép lai này là để tối ưu hương vị và năng suất.

Ví dụ điển hình: Mundo Novo (Typica x Bourbon), Catuai (Mundo Novo x Caturra), hay Pacamara (Pacas x Maragogipe). Những giống này được tạo ra để kết hợp vị ngọt của giống này với năng suất của giống kia.

Phần lớn các giống F1 Hybrids hiện đại (sẽ nói ở phần sau) đều thuộc nhóm Lai nội loài, tập trung vào việc tạo ra hương vị đỉnh cao.

Để hiểu hơn về lịch sử của giống Catimor, hãy đọc tại: [Giống cà phê Catimor: Giải mã di sản và tiềm năng thực sự của Arabica Việt Nam]

Từ Catimor, các nhà khoa học Việt Nam tiếp tục chọn lọc và phát triển nên những giống mới như THA1 và THA2 – hai “đứa con lai” mang dấu ấn của vùng đất Tây Nguyên.

Để hiểu hơn về câu chuyện của THA1 và THA2, hãy đọc tại: [Giống cà phê THA1: “Đứa con lai” ưu tú đang nâng tầm Arabica Việt Nam] và [Giống cà phê THA2: “Chiến binh năng suất” và vai trò thực sự của Arabica Việt Nam]

F1 Hybrids – Thế hệ tương lai của cà phê đặc sản

Nếu Catimor là bước ngoặt đầu tiên, thì F1 Hybrids là bước tiến tiếp theo – minh chứng rằng lai tạo không chỉ để sống sót, mà còn để vươn tới chất lượng đỉnh cao.

Các giống F1 là kết quả của những phép lai có chủ đích trong phòng thí nghiệm, tạo ra thế hệ con đầu tiên (F1) với cả ba ưu điểm:

• Năng suất cao
• Kháng bệnh tốt
• Hương vị vượt trội

Chúng kết hợp những gì tinh túy nhất của hai thế giới – vừa mạnh mẽ, vừa duyên dáng.

• Centroamericano (H1): F1 giữa Sarchimor và Rume Sudan (một giống heirloom Ethiopia). Hương vị của nó đã chinh phục nhiều cuộc thi Cup of Excellence – nơi mà chỉ những tách cà phê đặc biệt nhất mới được xướng tên.

Để hiểu hơn về Centroamericano H1, hãy đọc tại: [Giống cà phê Centroamericano H1: “Cuộc cách mạng” F1 Hybrid trong ly cà phê của bạn]

• Starmaya: Giống F1 đầu tiên có thể nhân giống bằng hạt, thay vì phải nhân vô tính tốn kém. Một bước ngoặt thực sự giúp các nông hộ nhỏ dễ dàng tiếp cận giống cà phê chất lượng cao.

Để hiểu rõ hơn về giống F1 đầu tiên được nhân giống bằng hạt, hãy đọc tại: [Giống cà phê Starmaya: “Bản quyền” của F1 Hybrid & Tương lai ngành Specialty]

Tương lai của “Gia phả”: Sự trỗi dậy của các loài bị lãng quên

Khi biến đổi khí hậu đe dọa các vùng trồng Arabica truyền thống và người tiêu dùng ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm hương vị mới, ngành cà phê đặc sản đang bắt đầu một xu hướng mới: “tái khám phá” những loài cà phê hiếm, bị lãng quên.

Đây không còn là câu chuyện về các giống trong loài Arabica, mà là tìm kiếm các loài (species) hoàn toàn mới.

Coffea eugenioides: 

Đây chính là một trong hai “cha mẹ” đã lai tạo tự nhiên ra loài Arabica (Eugenioides x Canephora = Arabica). Gần đây, các nhà sản xuất đã bắt đầu trồng và sơ chế riêng loài này.

Xu hướng: Nó tạo ra một trải nghiệm hương vị hoàn toàn khác biệt. Hạt Eugenioides có hàm lượng caffeine cực thấp, nhưng lại sở hữu vị ngọt độc đáo, đậm đà, thường được mô tả với hương thơm của bỏng ngô, ngũ cốc ngọt và hoa trắng.

Coffea stenophylla: 

Đây là “ngôi sao” thực sự của tương lai. Stenophylla là một loài cà phê hoang dã ở Tây Phi, từng bị cho là đã tuyệt chủng và mới được tìm thấy lại gần đây.

Xu hướng: Phát hiện chấn động nhất là Stenophylla có hương vị phức tạp, ngọt ngào và đa dạng ngang ngửa với Arabica chất lượng cao.

Tầm quan trọng: Nó có thể sinh trưởng ở nhiệt độ trung bình cao hơn Arabica tới 6°C. Điều này biến Stenophylla thành niềm hy vọng lớn nhất cho ngành cà phê trong bối cảnh trái đất nóng lên, một loài có thể mang hương vị của Arabica nhưng lại có sức sống của tương lai.

 “Gia phả” các giống cà phê chính

Khi hạt cà phê được “may đo” hương vị riêng

Ở đâu đó ngoài kia, cà phê được rang hàng loạt theo cùng một công thức – nhanh, nhiều, tiện. Việc rang chúng theo cùng một cách cũng giống như việc dùng một cỡ áo cho tất cả mọi người vậy – sẽ không bao giờ vừa vặn và hoàn hảo. Nhưng tại ILOTA, chúng tôi tin rằng mỗi loại hạt cà phê, đến từ mỗi vùng đất khác nhau, đều mang trong mình một câu chuyện và một cá tính riêng biệt.

Đó là lý do Xưởng rang ILOTA ra đời, với một triết lý đơn giản: Trở thành một “nghệ nhân may đo” cho cà phê.

Và công việc của chúng tôi – những người thợ rang ở ILOTA Roastery – chính là lắng nghe câu chuyện ấy. Với chúng tôi, mỗi mẻ rang là một cuộc đối thoại. Không chỉ nhìn vào đồng hồ và nhiệt kế, chúng tôi lắng nghe tiếng nổ tí tách của hạt, cảm nhận hương thơm đang biến chuyển từng giây, và “trò chuyện” với từng hạt cà phê để tìm ra “điểm vàng” – nơi hương vị của hạt được bộc lộ một cách rực rỡ nhất.

Bằng hệ thống máy rang cao cấp nhập khẩu từ Thụy Sĩ (Buhler) và Hà Lan (Giesen), ILOTA áp dụng công nghệ rang khí nóng (Hot-air), cho phép kiểm soát chính xác từng thông số về nhiệt độ và thời gian. Nhờ vậy, những mẻ rang từ ILOTA luôn có chất lượng vượt trội và tính đồng nhất cao.

Đó chính là lý do chúng tôi gọi quy trình ấy là “rang may đo”. Không phải làm để cho khác biệt, mà làm để cho đúng bản chất.

Kết luận

Hiểu về giống cà phê – từ những giống cổ điển như Typica, Bourbon, đến các thế hệ lai hiện đại như Catimor hay Centroamericano – không chỉ là chuyện học thuật.
Đó là chìa khóa để bạn hiểu ly cà phê của mình sâu hơn: biết vì sao nó có vị hoa nhài tinh tế hay vị sô-cô-la đậm đà, vì sao một giống hợp đất Đà Lạt còn giống khác lại tỏa sáng ở Panama.

Bởi khi bạn hiểu rõ nguồn gốc và di truyền, mỗi lần chọn cà phê không còn là may rủi – mà là một quyết định có chủ ý, dựa trên “gu” thật sự của chính mình.

Hiểu giống là hiểu gốc. Và hiểu gốc, là bước đầu tiên để yêu cà phê trọn vẹn hơn. 

Khám phá ngay các dòng [Cà phê đặc sản của ILOTA] – nơi mỗi hạt cà phê kể lại nguồn cội của mình qua hương và vị.

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.

Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)

Website: ilota.vn

Facebook: ILOTA Coffee and Tea