Sự ra đời của quán cà phê đầu tiên trên thế giới: “Trường học thông thái” bị lãng quên suốt 5 thế kỷ

Lùi lại 5 thế kỷ để tìm về quán cà phê đầu tiên trên thế giới. Tại sao nó được gọi là “Trường học thông thái”? Cùng ILOTA giải mã bí ẩn lịch sử này.

Hãy thử nhắm mắt lại và tưởng tượng. Đó là năm 1554. Chúng ta đang đứng giữa lòng Constantinople (nay là Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ) – trái tim của Đế chế Ottoman hùng mạnh. Không khí đặc quánh mùi gia vị, tiếng người buôn bán ồn ào tại quận Tahtakale. Nhưng giữa những mùi hương quen thuộc ấy, bỗng xuất hiện một mùi hương lạ lùng: khen khét, nồng nàn, tỉnh táo và đầy mê hoặc.

Đó không phải là mùi của rượu, cũng chẳng phải trà. Đó là mùi của sự thay đổi. Đó là dấu hiệu cho Sự ra đời của quán cà phê đầu tiên trong lịch sử nhân loại.

Bạn, một người yêu cà phê, có bao giờ tự hỏi trước khi những chuỗi cửa hàng hiện đại hay các thương hiệu toàn cầu xuất hiện, tổ tiên của chúng ta đã thưởng thức thứ “nước đen” này như thế nào không? Câu chuyện về Kiva Han – quán cà phê đầu tiên trên thế giới – không chỉ là lịch sử, nó là một bộ phim đầy kịch tính về quyền lực, tôn giáo và sự kết nối giữa người với người. Và những gì ILOTA sắp kể dưới đây, có thể bạn chưa từng đọc thấy ở bất kỳ đâu tại Việt Nam.

Cà phê từng là “Bí mật của Thánh thần”

Để hiểu được tầm vóc của sự ra đời của quán cà phê Kiva Han, chúng ta phải lùi lại một chút về quá khứ. Trước năm 1554, cà phê (lúc đó gọi là qahwa) không dành cho đại chúng. Nó là thức uống linh thiêng của các giáo sĩ Sufi giáo. Họ uống nó trong các buổi lễ Dhikr ban đêm để giữ tỉnh táo khi cầu nguyện.

Để hiểu hơn về nguồn gốc tên gọi của cà phê, bạn có thể tham khảo bài viết [Nguồn gốc của tên gọi “Cà phê” – Từ “Rượu vang” của Ả Rập đến ngôn ngữ toàn cầu]

Cà phê lúc ấy mang màu sắc tôn giáo, trang nghiêm và biệt lập. Người ta uống nó trong im lặng, trong các thánh đường hoặc những nơi tu hành kín đáo. Không ai nghĩ đến việc mang nó ra đường, vừa uống vừa “tám chuyện”.

Nhưng lịch sử luôn được viết nên bởi những kẻ táo bạo. Và sự ra đời của quán cà phê công cộng đầu tiên chính là cú tát mạnh mẽ vào những quy tắc cũ kỹ đó, biến thứ nước thần thánh thành “sữa của những người chơi cờ và các nhà tư tưởng”

Sự ra đời của quán cà phê đầu tiên

Lịch sử quán cà phê bắt đầu không phải bởi một vị vua, mà bởi hai thương nhân bình thường từ Syria: Hakam từ Aleppo và Shemsi từ Damascus.

Vào năm 1554, hai người đàn ông này đến Istanbul với một ý tưởng điên rồ: Mở một nơi chỉ để bán nước qahwa và cho người ta… ngồi chơi. Họ chọn quận Tahtakale, khu vực sầm uất gần bến cảng Eminönü, nơi giao thương tấp nập nhất đế chế.

Họ đặt tên cho nó là Kiva Han.

Đây chính là quán cà phê đầu tiên trên thế giới được ghi nhận chính thức. “Kiva” có thể hiểu là quán cà phê, và “Han” là một kiểu nhà trọ/thương điếm thời đó. Nhưng Kiva Han không phải nhà trọ. Nó là một không gian xã hội hoàn toàn mới.

Tại sao đây là một cuộc cách mạng?

Trước Kiva Han, người ta chỉ tụ tập ở hai nơi:

1. Thánh đường: Để cầu nguyện (nghiêm túc).
2. Quán rượu: Để say xỉn (hỗn loạn).

Sự ra đời của quán cà phê Kiva Han đã tạo ra “Nơi thứ ba” – khái niệm mà ngày nay các chuỗi cà phê lớn vẫn đang theo đuổi. Một nơi không say xỉn, không quá trang nghiêm, nơi người ta tỉnh táo để trò chuyện.

Bên trong Kiva Han: Thông tin độc quyền từ tàng thư lịch sử

Rất nhiều bài viết chỉ nói sơ qua rằng Kiva Han ra đời năm 1554. Nhưng tại ILOTA, chúng tôi muốn bạn “thấy” được nó. Dựa trên các tài liệu lịch sử hiếm hoi từ các nhà sử học Ottoman như Peçevi İbrahim Efendi, quán cà phê đầu tiên này có kiến trúc và vận hành cực kỳ thú vị.

Thiết kế nội thất “sang chảnh” thời Ottoman

Kiva Han không phải là một quán cóc vỉa hè. Nó được bài trí cực kỳ sang trọng để thu hút giới thượng lưu và trí thức:

• Sàn nhà: Trải những tấm thảm Ba Tư dày và êm ái.
• Chỗ ngồi: Khách không ngồi bàn ghế cao. Họ ngồi trên các băng ghế dài gọi là peyk, chạy dọc theo các bức tường, hoặc ngồi xếp bằng trên đệm sedir.
• Tâm điểm & Quầy Bar sơ khai: Bên cạnh đài phun nước bằng đá cẩm thạch giúp làm dịu không khí, trái tim của quán cà phê đầu tiên trên thế giới này chính là cái “Ocak” (lò sưởi lớn).
• Cà phê:  Cà phê hồi ấy là một trải nghiệm cực mạnh, hoàn toàn khác biệt với ngày nay. Hạt cà phê được rang mới tại chỗ, giã tay và nấu trong những chiếc bình đồng vùi sâu vào tro nóng. Thứ nước đen nhánh chảy ra vô cùng đậm đặc, sánh quyện và không lọc bã.

Do chưa có đường hay sữa, vị cà phê thời này “sốc” và đắng gắt, đôi khi được pha thêm chút thảo mộc hoặc gia vị cay nồng. Người ta thưởng thức nó trong những chiếc chén nhỏ không quai, nhâm nhi từng chút một để cảm nhận cái vị đắng xuyên thấu tâm can, thứ hương vị đánh thức những cái đầu đang ngủ mê nhưng lại mang đến sự tỉnh táo mê hoặc lòng người. 

Theo sử gia Ralph Hattox, khác với quầy bar mở ngày nay, người pha chế (Kahveci) sẽ đứng ngay bên cạnh lò lửa rực hồng này, thao tác liên tục với các ấm ibrik bằng đồng ngay trước mặt khách. Đây chính là tiền thân của khái niệm “Open Kitchen/Open Bar” – nơi khách hàng được xem trực tiếp quy trình pha chế đầy nghệ thuật, tạo nên sự tin tưởng và kích thích thị giác tột độ.

Giá một ly cà phê thời đó?

Theo các ghi chép, giá cho một ly cà phê đen nóng hổi tại quán cà phê đầu tiên trên thế giới này là khoảng 1 asper (đồng bạc nhỏ của Ottoman). Một mức giá cực kỳ dễ tiếp cận, cho phép từ người lính tráng đến các nhà thơ đều có thể bước vào.

Kiva Han (1554) vs Quán cà phê hiện đại (2025)

Để bạn dễ hình dung sự tiến hóa của lịch sử quán cà phê, ILOTA tổng hợp bảng dưới đây:

Để hiểu rõ hơn về cà phê Thổ Nhĩ Kỳ, bạn có thể tham khảo bài viết [Giải mã cà phê Thổ Nhĩ Kỳ: Từ án tử thời Ottoman đến nghệ thuật bói bã trên cát nóng]

Có thể bạn chưa biết: Nơi khai sinh ra nghệ thuật bói bài?

Tại quán cà phê đầu tiên trên thế giới này, cà phê không chỉ để uống. Sau khi uống xong phần nước đậm đặc, phần bã cà phê còn lại dưới đáy cốc trở thành công cụ dự đoán tương lai.

Tục lệ “bói bã cà phê”  đã ra đời ngay tại những chiếc ghế dài của Kiva Han. Nó cho thấy ngay từ thế kỷ 16, các chủ quán đã biết cách tạo ra “trải nghiệm khách hàng” vượt xa việc chỉ bán một món đồ uống – một bài học đắt giá cho bất kỳ ai muốn kinh doanh cà phê thời nay cùng ILOTA.

Theo nguồn: Cemal Kafadar (Giáo sư Nghiên cứu Thổ Nhĩ Kỳ tại Harvard).

Tại sao lại gọi là Trường học của những người thông thái? (Mekteb-i ‘irfan)

Đây là một khía cạnh cực kỳ quan trọng, là linh hồn trong sự ra đời của quán cà phê. Người ta không gọi Kiva Han là “quán nước” hay “cửa tiệm”. Người dân Istanbul kính trọng gọi nó bằng một cái tên mỹ miều và đầy hàm ý: Mekteb-i ‘irfan (Trường học của những người thông thái). Tại sao một nơi chốn giải trí lại mang cái tên học thuật như vậy?

Câu trả lời nằm ở sức mạnh kết nối chưa từng có mà quán cà phê đầu tiên trên thế giới này mang lại. Sự ra đời của nó đã tạo ra một cơn địa chấn ngầm, phá vỡ những rào cản giai cấp tưởng chừng như bất di bất dịch của đế chế. 

Trong xã hội Ottoman thế kỷ 16 vốn phân chia ngôi thứ cực kỳ rõ rệt, Kiva Han là nơi duy nhất mà những quy tắc xã hội bị xóa nhòa bởi hương thơm của cà phê. Đó là nơi hiếm hoi mà một người thợ thủ công lấm lem bụi đường có thể ngồi xếp bằng ngay cạnh một quan chức triều đình, hay một nhà thơ nổi tiếng có thể tranh luận sòng phẳng với một thương nhân giàu có vừa cập bến. Họ ngồi đó, không phân biệt sang hèn, cùng hướng về phía người kể chuyện và cùng chia sẻ một thứ đồ uống đen đặc.

Họ làm gì ở đó? Khác hẳn với hình ảnh người hiện đại thường “cắm mặt” vào điện thoại trong sự cô lập, khách hàng tại quán cà phê đầu tiên trên thế giới tương tác với nhau bằng cả trí tuệ và tâm hồn.

Không gian quán luôn rộn ràng tiếng lách cách của những ván cờ Tavla (Backgammon) – nơi rèn luyện tư duy chiến thuật, hay tiếng những quân cờ Mancala gõ xuống bàn gỗ. Nhưng hơn cả giải trí, đây là nơi văn hóa thăng hoa. Các tác phẩm văn học mới nhất, những bài thơ châm biếm vừa ra lò thường được ngâm nga công khai để mọi người cùng thưởng thức và bình phẩm. 

Thậm chí, các Meddah (người kể chuyện rong) thường chọn quán cà phê làm sân khấu để kể về lịch sử và đạo đức, biến nơi đây thực sự trở thành một giảng đường dân gian sống động cho những người không có điều kiện đến trường lớp chính thống.

Đặc biệt hơn cả, Kiva Han và những quán cà phê ra đời sau đó đã trở thành “Internet của thế kỷ 16”. Đây là trung tâm đầu não của thông tin. Tin tức từ các thương đoàn quốc tế, diễn biến chiến sự biên giới, hay những biến động trong triều đình đều được “cập nhật” tại đây nhanh hơn bất kỳ đâu.

Chính trong không gian mờ ảo khói thuốc ấy, khái niệm “dư luận xã hội” đã hình thành khi người dân bắt đầu dám bàn luận, thậm chí chỉ trích các chính sách của Sultan (nhà vua) và quan lại. Chính vì thế, lịch sử quán cà phê đầu tiên trên thế giới gắn liền mật thiết với lịch sử của sự trỗi dậy tri thức, sự sẻ chia thông tin và những mầm mống sơ khai của tự do ngôn luận.

Để hiếu sâu hơn, bạn có thể tham khảo bài viết [Penny Universities là gì? Lịch sử quán cà phê Anh Quốc – “Internet” của Thế kỷ 17]

Sự chống đối và những lệnh cấm 

Bạn có nghĩ rằng ngay khi ra đời, cà phê đã được mọi người yêu mến như bây giờ không? Hoàn toàn không. Thực tế, món đồ uống yêu thích của chúng ta từng có một quá khứ đầy sóng gió và bị gọi bằng cái tên đáng sợ: “Thức uống của quỷ”. Tại sao lại như vậy?

Câu trả lời đến từ hai thế lực lớn nhất thời bấy giờ: Tôn giáo và Chính trị.

Sự phản đối cà phê đến từ hai thế lực lớn: Tôn giáo và Chính trị.

Về tôn giáo, các giáo sĩ ghen tị khi thấy thánh đường vắng vẻ còn quán cà phê lại đông đúc, nên tung tin thất thiệt rằng đây là thứ “than hóa lỏng” bị cấm. Về chính trị, các Sultan lo sợ những đám đông tỉnh táo tụ tập tại quán cà phê sẽ bàn tán và nảy sinh tư tưởng nổi loạn chống triều đình.

Đỉnh điểm là vào thế kỷ 17, bạo chúa Sultan Murad IV đã ban hành luật cấm tuyệt đối: Bất cứ ai uống hoặc bán cà phê đều bị xử tử. Tương truyền, ông thường cải trang đi tuần ban đêm và sẵn sàng rút gươm chém đầu tại chỗ những ai lén lút vi phạm.

Tuy nhiên, nhu cầu kết nối của con người mạnh hơn mọi lưỡi gươm. Cà phê vẫn âm thầm lan rộng, vượt biển sang châu Âu và chinh phục toàn thế giới, chiến thắng không bằng vũ lực mà bằng sức hấp dẫn không thể chối từ.

Để hiểu rõ hơn về lệnh cấm cà phê thời bấy giờ, bạn có thể tham khảo bài viết [Lệnh cấm cà phê đầu tiên trên thế giới năm 1511: Cà phê từng là “tội đồ”?]

Kết luận

Sự ra đời của quán cà phê Kiva Han năm 1554 là một cột mốc vĩ đại. Từ hai gã thương nhân liều lĩnh ở Istanbul, cà phê đã chinh phục cả thế giới. Quán cà phê đầu tiên trên thế giới đã dạy cho chúng ta rằng: Cà phê là thức uống của cộng đồng, của tri thức và của sự sẻ chia.

Bạn đã sẵn sàng để viết tiếp câu chuyện lịch sử này tại chính quán cà phê của mình chưa? Hay đơn giản là muốn thưởng thức một hương vị cà phê đúng chất, mang đậm hồn cốt của lịch sử nhưng được chế biến bằng công nghệ tối tân nhất?

Đừng để quán cà phê của bạn chỉ là một nơi bán nước. Hãy biến nó thành một di sản.

Bạn muốn sở hữu bí quyết kinh doanh và nguồn nguyên liệu cà phê rang xay đẳng cấp, thấu hiểu insight khách hàng như cách Hakam và Shemsi đã làm?

[Liên hệ ngay với ILOTA để nhận tư vấn chiến lược và mẫu thử độc quyền!]

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.

Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)

Website: ilota.vn

Facebook: ILOTA Coffee and Tea