Văn hóa cà phê Ý – Sự thật về “Tôn giáo” cà phê bên bờ Địa Trung Hải

Tại sao một ly Cappuccino béo ngậy vào buổi chiều lại bị xem là “đại tội” ở Rome? Khám phá ngay những bí mật đầy bất ngờ trong văn hóa cà phê Ý và giải mã “luật ngầm” 11 giờ trưa để không vô tình trở thành trò cười ngớ ngẩn bên bờ Địa Trung Hải!

Hãy tưởng tượng bạn đang ngồi tại một Piazza lộng gió ở Rome, trước mặt là đĩa mì Carbonara béo ngậy. Bạn vẫy tay gọi người phục vụ hào hoa và dõng dạc: “Cho tôi một ly Cappuccino!”

Bỗng nhiên, nụ cười trên môi người phục vụ vụt tắt. Không gian như chùng xuống. Những vị khách địa phương bàn bên khẽ lắc đầu ái ngại. Chúc mừng, bạn vừa phạm phải một “đại tội” trong Văn hóa cà phê Ý: Uống Cappuccino sau 11 giờ trưa.

Tại sao một đất nước tự do, phóng khoáng, nơi sản sinh ra La Dolce Vita (Cuộc sống ngọt ngào) lại khắt khe đến thế với một tách cà phê sữa? Phải chăng họ ghét khách du lịch? Hay đằng sau đó là cả một triết lý sống và ẩm thực đã tồn tại hàng thế kỷ?

Bài viết này của ILOTA sẽ đưa bạn đi xuyên qua những con hẻm nhỏ của Naples, những quán bar đứng ở Milan để giải mã những cách uống cà phê ở Ý đúng điệu để bạn không bao giờ trở thành “kẻ ngoại đạo” ngơ ngác bên bờ Địa Trung Hải.

Quy tắc uống Cappuccino: Không gọi sau 11 giờ trưa!

Người Ý có câu: “Espresso là phép màu, nhưng Cappuccino là một lời hứa của buổi sáng.” Câu nói này gói gọn cả một bầu trời triết lý đằng sau văn hóa cà phê Ý – nơi mà thời gian trong ngày được định vị bằng hương vị của từng loại cà phê.

Nếu bạn hỏi một người Ý tại sao không được uống Cappuccino sau bữa trưa, họ sẽ nhìn bạn như thể bạn vừa hỏi “Tại sao không được mặc áo phao đi tắm biển?”. Với họ, đó là điều hiển nhiên. Nhưng hãy nhìn sâu hơn vào khoa học và thói quen ăn uống của họ.

Cappuccino là “bữa ăn”, không phải nước giải khát

Người Ý bị ám ảnh bởi hệ tiêu hóa. Với họ, tiêu hóa tốt đồng nghĩa với sức khỏe tốt.

Cappuccino, Latte Macchiato hay bất kỳ loại cà phê nào có chứa nhiều sữa (thường là 120ml – 180ml sữa tươi) được người Ý xếp vào nhóm “Thực phẩm” chứ không đơn thuần là “Đồ uống”.

Theo Eataly – một trong những nguồn thông tin uy tín nhất về ẩm thực Ý toàn cầu – người Ý quan niệm sữa tươi (lượng lớn trong Cappuccino, Latte Macchiato) là một loại thực phẩm giàu dinh dưỡng, no lâu và khá nặng bụng.

Vì thế, một ly Cappuccino béo ngậy kèm một chiếc bánh sừng bò (Cornetto) chính là bữa sáng hoàn hảo để cung cấp năng lượng. Nhưng khi đồng hồ điểm sang buổi trưa hoặc tối, sau khi bạn đã nạp vào người mì Ý (Pasta) sốt kem hay Pizza đẫm phô mai, việc dội thêm một ly sữa nóng vào dạ dày được coi là một “thảm họa tiêu hóa”.

Theo tờ La Cucina Italiana – một trong những tạp chí ẩm thực uy tín nhất tại Ý, việc gọi Cappuccino sau bữa ăn được xem là hành động “phá hoại” hương vị của món ăn trước đó và gây gánh nặng khủng khiếp cho dạ dày.

Quy tắc uống Cappuccino với nỗi ám ảnh về sự tiêu hóa

Đây là cốt lõi của quy tắc uống Cappuccino tại đất nước hình chiếc ủng. Tờ The Local Italy giải thích rằng người Ý bị ám ảnh bởi việc tiêu hóa tốt. Họ tin rằng sữa nóng uống sau bữa ăn mặn sẽ làm cản trở quá trình tiêu hóa, gây đầy bụng khó tiêu.

Do đó, sau 11 giờ trưa, sữa gần như biến mất khỏi thực đơn đồ uống. Thay vào đó, cách uống cà phê ở Ý chuẩn mực lúc này là một ly Caffè Normale (Espresso đen) để “rửa trôi” dầu mỡ và giúp tỉnh táo, hoặc một ly Caffè Corretto (Espresso pha chút rượu) để hỗ trợ tiêu hóa.

Phản ứng của người bản địa nếu sai quy tắc uống Cappuccino 

Nếu bạn cố chấp gọi Cappuccino vào lúc 2 giờ chiều hay 8 giờ tối? Chủ quán vẫn sẽ phục vụ bạn (vì bạn là khách hàng), nhưng đi kèm đó là:

1. Một ánh nhìn thương cảm (hoặc phán xét).

2. Một lời cảnh báo ngầm rằng bạn là khách du lịch chính hiệu, chưa hiểu gì về Văn hóa cà phê Ý.

Tuy nhiên, vẫn có ngoại lệ. Nếu bạn không ăn trưa và chỉ muốn dùng Cappuccino như một bữa xế thay thế đồ ăn, người Ý có thể châm chước. Nhưng tuyệt đối, đừng bao giờ uống Cappuccino kèm với món mặn.

Đã biết luật uống, nhưng liệu bạn có tò mò tại sao thức uống béo ngậy này lại mang tên một dòng tu khổ hạnh suốt 3 thế kỷ qua?: [Xem thêm: Cà phê Cappuccino: Di sản 300 năm từ chiếc mũ nhà tu]

Quy tắc uống Espresso: “Nghi thức” của tốc độ và sự tỉnh táo

Nếu Cappuccino là một lời hứa ngọt ngào của buổi sáng, thì Espresso chính là “tôn giáo” thực sự trong văn hóa cà phê Ý. Không màu mè, không pha tạp, Espresso là định nghĩa chuẩn mực về tốc độ, là nhịp đập của cả ngày dài và sự tận hưởng nguyên bản. Đây là nơi các quy tắc uống Espresso trở nên nghiêm ngặt và thú vị nhất.

Tuy nhiên, đừng vội bước vào một quán Bar (quán cà phê) tại Rome và gọi “Espresso” nếu bạn chưa nắm rõ những quy tắc uống Espresso dưới đây.

Quy tắc uống Esspresso là không gọi “Espresso”!

Quy tắc uống Esspresso đầu tiên và quan trọng nhất: Với người Ý, cà phê ở Ý chính là Espresso.

Theo tạp chí Food & Wine, khi bạn bước tới quầy bar, bạn chỉ cần nói dõng dạc: “Un caffè, per favore” (Làm ơn cho một ly cà phê). Barista sẽ tự động hiểu đó là Espresso. Việc thêm từ “Espresso” vào câu gọi món thường chỉ dành cho khách du lịch và bị coi là thừa thãi. Trong cách uống uống cà phê ở Ý, sự tối giản là đỉnh cao.

Quy tắc uống Esspresso với luật chơi “Al Banco”

Tại sao các quán cà phê Ý luôn đông nghẹt người đứng quanh quầy bar thay vì ngồi ghế?

• Lý do kinh tế: Có một “luật ngầm” về giá cả. Theo The Local Italy, giá một ly cà phê uống đứng tại quầy (al banco) thường được chính quyền địa phương quy định ở mức thấp (khoảng 1 – 1.2 Euro). Nhưng nếu bạn mang ly đó ra bàn ngồi (al tavolo), bạn sẽ phải trả thêm phí dịch vụ, giá có thể đắt gấp 3-4 lần.

• Lý do văn hóa: Espresso trong tiếng Ý hàm ý sự “tức thì” (Express). Người Ý coi việc uống cà phê là một cú hích năng lượng nhanh. Họ ghé vào, gọi món, uống cạn trong 2-3 ngụm, trò chuyện vài câu với Barista rồi rời đi. Cả quy trình chỉ tốn 5 phút. Ngồi nhâm nhi Espresso hàng giờ đồng hồ là thói quen của người Mỹ hoặc người Việt, không phải người Ý.

Quy tắc uống Esspresso với nước lọc: Trước hay sau?

Khi phục vụ Espresso, Barista thường đưa kèm một ly nước lọc nhỏ. Nhiều du khách thường uống nó sau khi uống cà phê để tráng miệng. Với ILOTA, đây là một sai lầm hoàn toàn!

Theo Gambero Rosso – “Kinh thánh” của ẩm thực Ý, quy tắc uống Espresso chuẩn xác là:

• Uống nước TRƯỚC: Để làm sạch vòm miệng, trôi đi các tạp vị, giúp lưỡi bạn sẵn sàng cảm nhận trọn vẹn hương vị tinh túy của hạt cà phê [3].

• Nếu uống nước SAU: Nếu uống nước sau cùng, bạn đang “rửa trôi” dư vị tuyệt vời mà ly cà phê để lại. Bạn đang ngầm chê ly cà phê đó dở tệ, để lại hậu vị khó chịu nên cần nước để rửa trôi đi. Đừng làm Barista phật ý nhé!

Uống ngay khi lớp Crema còn nguyên vẹn

Một ly Espresso hoàn hảo phải có lớp bọt màu nâu vàng óng ả bên trên gọi là Crema. Theo Viện Espresso Quốc Gia Ý (INEI), lớp Crema này giữ lại hương thơm và nhiệt độ của cà phê. Vì thế, cách uống cà phê ở Ý là phải uống “nóng hổi”. Đừng chờ đợi hay mải mê chụp ảnh check-in. Hãy uống ngay khi ly vừa đặt xuống bàn!

Nhiều người cũng lầm tưởng lớp Crema vàng óng bên trên là để ngắm. Nhưng với người Ý sành sỏi, bạn phải phá vỡ nó ngay lập tức.

Quy tắc vàng: Kể cả khi bạn không dùng đường, hãy luôn cầm thìa lên và khuấy nhẹ.

Góc nhìn ILOTA: Espresso được chiết xuất theo tầng: Lớp đáy rất đậm và chua, lớp giữa ngọt, lớp trên cùng là Crema rất đắng và chát. Nếu uống ngay, ngụm đầu tiên của bạn sẽ chỉ toàn vị đắng của bọt khí. Hành động khuấy giúp hòa quyện 3 tầng hương vị này lại thành một tổng thể cân bằng hoàn hảo.

Lưu ý nhỏ: Đừng khuấy xoay tròn làm văng cà phê, hãy khuấy nhẹ từ dưới lên trên và tuyệt đối không được liếm thìa sau khi khuấy. Đó là điều cấm kỵ!

Quy tắc uống Esspresso với đường 

Dù người Ý không cấm hoàn toàn việc dùng đường (hũ đường luôn có sẵn trên quầy bar), nhưng một người sành điệu sẽ không bao giờ đổ cả gói đường vào tách. Với những dòng cà phê sử dụng hạt Arabica thượng hạng (phổ biến ở miền Bắc nước Ý) có vị chua thanh và hương hoa quả tinh tế, quá nhiều đường sẽ “giết chết” hương vị nguyên bản này.

Góc nhìn ILOTA: Hãy nếm thử lớp Crema trước. Nếu cần, chỉ thêm một chút xíu đường để làm dịu vị đắng, và quan trọng nhất là luôn khuấy đều (kể cả khi không dùng đường) để trộn lẫn các tầng hương vị trước khi uống cạn. Đừng biến ly Espresso đầy kiêu hãnh thành một cốc “nước đường hương cà phê”.

Cách uống cà phê ở Ý: Arabica hay Robusta?

Đây là phần quan trọng nhất mà rất nhiều nguồn tin tại Việt Nam đang hiểu sai. Có một quan niệm phổ biến rằng: “Cà phê Ý ngon vì họ chỉ dùng 100% Arabica thượng hạng, còn Robusta chỉ dành cho cà phê hòa tan hoặc các nước đang phát triển”.

Góc nhìn ILOTA: Người Ý là bậc thầy trong việc sử dụng Robusta! Và thậm chí, linh hồn của Văn hóa cà phê Ý (đặc biệt là miền Nam nước Ý) phụ thuộc rất nhiều vào hạt Robusta.

Bản đồ khẩu vị trong văn hóa cà phê Ý: Bắc Arabica – Nam Robusta

Theo số liệu từ các hiệp hội rang xay tại Ý và các bài phân tích chuyên sâu từ Perfect Daily Grind (phiên bản Ý):

1. Miền Bắc (Milan, Turin, Venice): Người miền Bắc Ý chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Âu, họ thích vị chua thanh, hương hoa quả và vị ngọt nhẹ. Do đó, các thương hiệu ở đây (như Illy) thường sử dụng 100% Arabica hoặc tỷ lệ Arabica rất cao (90/10).

2. Miền Nam (Naples, Sicily, Rome): Đây mới là “thánh địa” của Espresso đậm đà. Người miền Nam nước Ý coi trọng Thể chất và Lớp Crema.

   • Hạt Arabica thường tạo ra lớp Crema mỏng, màu nâu nhạt và nhanh tan.

   • Hạt Robusta (đặc biệt là Robusta chất lượng cao, sạch) tạo ra lớp Crema dày, mịn, màu nâu hạt dẻ và cực kỳ bền.

Góc nhìn ILOTA: Vì thế, một ly Espresso chuẩn Napoli (Neapolitan Espresso) thường là sự phối trộn giữa Arabica và Robusta. Tỷ lệ có thể là 80/20, 70/30, thậm chí là 50/50 ở những vùng cực Nam. Chính hạt Robusta mang lại cú “kick” caffeine mạnh mẽ và độ sánh như siro (sciroppo) mà người Ý yêu thích.

Góc nhìn ILOTA: Tại sao Ý nhập khẩu nhiều cà phê Việt Nam?

Việt Nam là nước xuất khẩu cà phê lớn thứ 2 vào Ý (chủ yếu là Robusta). Các nhà rang xay bậc thầy của Ý (như Lavazza, Kimbo, Borbone) không chê Robusta. Họ coi Robusta là “gia vị” không thể thiếu để tạo nên cấu trúc của ly cà phê.

Kỹ thuật rang của người Ý (Italian Roast – rang đậm) cũng sinh ra một phần để xử lý các hương vị chưa hoàn hảo của Robusta và tối ưu hóa vị đắng chocolate, caramel, giảm vị chua. Vì vậy, đừng tự ti về hạt Robusta, vấn đề là cách người Ý “phù phép” nó thành nghệ thuật pha trộn.

Những biến thể cà phê “được phép” sau 11 giờ trưa

Nếu bạn thèm cà phê sau bữa trưa nhưng không muốn uống Espresso đắng ngắt, và cũng không dám gọi Cappuccino vì sợ bị “kỳ thị”, bạn nên gọi gì? Hãy ghi nhớ những món sau để trở thành một “con sành” thực thụ:

Caffè Macchiato 

“Macchiato” trong tiếng Ý nghĩa là “đánh dấu” hoặc “vệt”. Đây là một ly Espresso với một vệt bọt sữa nhỏ xíu bên trên. Nó có chút vị béo của sữa để làm dịu vị đắng, nhưng lượng sữa không đủ nhiều để vi phạm quy tắc tiêu hóa. Bạn hoàn toàn có thể gọi món này vào buổi chiều.

Caffè Corretto

Khi cuộc đời hoặc bữa ăn chưa đủ độ “phê”, người Ý sẽ gọi Caffè Corretto. Đây là Espresso được pha thêm một chút rượu mạnh, thường là Grappa, Sambuca hoặc Brandy. Món này thường được các quý ông Ý dùng vào mùa đông hoặc sau bữa tối thịnh soạn để “trợ tiêu hóa” (theo cách giải thích vui của họ).

Caffè Shakerato 

Vào mùa hè nóng nực, người Ý không uống “cà phê đá” kiểu Việt Nam hay Cold Brew kiểu Mỹ. Họ uống Shakerato: Espresso nóng + Đường + Đá viên, tất cả cho vào bình shaker và lắc thật mạnh tay. Kết quả là một ly cà phê lạnh với lớp bọt dày mịn màng như bia hơi. Sảng khoái và cực kỳ “ngầu”.

Bạn có muốn tự tay “lắc” nên lớp bọt mịn màng chuẩn Barista Ý với một biến tấu chanh đầy quyến rũ không?: [Xem thêm: Cách pha cà phê Shakerato chanh giải nhiệt]

Affogato 

Nếu bạn vừa muốn ăn kem, vừa muốn uống cà phê, Affogato là lựa chọn duy nhất. Một viên kem Gelato (thường là vị Vani hoặc hạt dẻ) “chết chìm” trong ly Espresso nóng hổi. Đây được xem là món tráng miệng, nên bạn có thể ăn nó bất cứ lúc nào, kể cả 10 giờ đêm.

Tại sao một viên kem “chết chìm” trong ly Espresso lại được coi là đỉnh cao của sự tinh tế trong ẩm thực Ý chứ không phải là một ly nâu đá thông thường?: [Xem thêm: Cà phê Affogato: Tuyệt phẩm cà phê Ý]

Những điều cần chú ý trong cách uống cà phê ở Ý

Ngoài quy tắc 11 giờ trưa, để không bị lạc lõng giữa Rome hay Milan, ILOTA nhắc bạn hãy lưu ý thêm:

• Không có size “Venti” hay “Grande”: Ở Ý không có khái niệm size ly. Cà phê là tiêu chuẩn. Một shot là một shot. Đừng vào quán và hỏi “Cho tôi ly size L”.

• “Latte” nghĩa là Sữa tươi: Nếu bạn vào quán bar và dõng dạc gọi “One Latte, please!”, người phục vụ sẽ mang ra cho bạn… một ly sữa trắng hếu. Nếu muốn uống cà phê sữa, hãy gọi đầy đủ là “Caffè Latte” (và nhớ quy tắc 11 giờ trưa nhé).

• Trả tiền trước, uống sau: Ở nhiều quán bar truyền thống, quy trình là: Đến quầy thu ngân -> Gọi món và trả tiền (Chỉ tiền mặt, tốt nhất là tiền lẻ )-> Cầm biên lai đến quầy bar -> Đặt biên lai lên mặt bàn, đặt một đồng xu nhỏ (tiền tip) lên trên biên lai để gây chú ý với Barista -> Thưởng thức.

Bảng phân biệt các loại cà phê từ ILOTA

Caffè Sospeso: Khi cách uống cà phê ở Ý là sự sẻ chia

Nếu bạn nghĩ văn hóa cà phê Ý chỉ xoay quanh những quy tắc uống Cappuccino hay Espresso khắt khe về giờ giấc hay cách pha chế, thì bạn đã bỏ lỡ một “viên ngọc quý” của vùng Napoli: Caffè Sospeso (Cà phê treo).

“Uống 1, Trả 2” – Luật chơi của lòng hào hiệp

Khác với sự vội vã của những ly Espresso uống đứng tại Milan, ở Napoli – thủ phủ miền Nam nước Ý, người ta uống cà phê bằng cả trái tim. Caffè Sospeso là một truyền thống có từ cuối thế kỷ 19. Khi một người gặp chuyện vui hoặc đơn giản là muốn chia sẻ sự may mắn, họ sẽ gọi một ly cà phê nhưng trả tiền cho hai ly.

• Ly thứ nhất: Họ uống.

• Ly thứ hai: Được để “treo”lại đó.

Bất kỳ ai nghèo khó, vô gia cư hay đang gặp vận rủi đều có thể bước vào quán và hỏi: “Có ly Sospeso nào không?”. Nếu có, họ sẽ được phục vụ một tách Espresso nóng hổi, miễn phí hoàn toàn, như một món quà từ một người lạ mặt ẩn danh.

Biểu tượng của tình người tại Gran Caffè Gambrinus

Tại quán cà phê huyền thoại Gran Caffè Gambrinus ở Naples, người ta đặt một chiếc ấm pha cà phê Neapolitan khổng lồ bằng đồng ngay lối vào. Nắp ấm luôn mở rộng như một lời mời gọi. Khách hàng không bỏ tiền lẻ vào đó, họ bỏ những tờ biên lai (hóa đơn) đã thanh toán cho các ly cà phê “treo”.

Luciano De Crescenzo, một nhà văn Ý nổi tiếng từng nói: “Khi một người Naples vui vẻ, họ quyết định mời một người lạ uống cà phê, bởi vì việc đó giống như mời cả thế giới cùng uống vậy.”

Giữa đại dịch COVID-19, truyền thống này không những không mai một mà còn lan rộng thành “Giỏ hàng treo” hay “Pizza treo”, nơi người dân để thức ăn và bánh pizza lại cho những người khó khăn.

Góc nhìn ILOTA: Rõ ràng, cách uống cà phê ở Ý không chỉ là nạp Caffeine, mà là cách họ sưởi ấm tâm hồn nhau giữa những ngày đông giá lạnh. Một ly cà phê ở Ý nhỏ nhưng chứa đựng cả một triết lý sống hào sảng của vùng Địa Trung Hải.

Nguồn tham khảo:

• Eataly: The rules of Italian coffee culture.

• La Cucina Italiana: Why you shouldn’t order cappuccino after 11.

• Perfect Daily Grind (Italian Edition): The role of Robusta in Italian Espresso Blends.

• Istituto Nazionale Espresso Italiano (INEI).

• Scanews.coffee: Arabica vs Robusta consumption in Italy.

Bài viết này là thành quả nghiên cứu và biên tập độc quyền của ILOTA dựa trên các tài liệu lịch sử quốc tế. Chúng tôi hoan nghênh việc chia sẻ kiến thức, nhưng vui lòng dẫn nguồn và link đầy đủ khi sử dụng lại thông tin từ bài viết này.

Kết luận

Văn hóa cà phê Ý không chỉ là những quy tắc cứng nhắc để làm khó du khách. Đó là kết tinh của lịch sử, là sự trân trọng hương vị nguyên bản và là cách người Ý bảo vệ sức khỏe theo quan niệm riêng của họ.

Hãy luôn khắc cốt ghi tâm câu ngạn ngữ kinh điển: “When in Rome, do as the Romans do” (Khi ở Rome, hãy hành xử như người La Mã). Việc bạn sẵn sàng gác lại thói quen cá nhân để hòa nhịp cùng dòng chảy địa phương không chỉ giúp bạn tránh những tình huống khó xử, mà còn là một cử chỉ văn minh tuyệt đẹp. Tôn trọng văn hóa bản địa chính là cách du lịch thông minh, tinh tế và đầy yêu thương!

Việc bạn không gọi Cappuccino sau 11 giờ trưa hay học cách uống Espresso nhanh gọn bên quầy bar không chỉ giúp bạn tránh những ánh nhìn kỳ lạ, mà còn là cách bạn thể hiện sự tôn trọng sâu sắc đối với đất nước hình chiếc ủng.

Lần tới khi đến Ý, hãy thử gọi một ly cà phê pha trộn giữa Arabica và Robusta rang đậm, uống một ngụm nước lọc, rồi nốc cạn shot Espresso đầy bản lĩnh. Lúc đó, bạn không còn là khách du lịch nữa, bạn đã hiểu được cách uống cà phê ở Ý, và nếm được vị của La Dolce Vita.

Tại sao giới sành cà phê đang săn lùng dòng hạt này suốt tuần qua? Đừng đứng ngoài cuộc chơi! Hãy click ngay để sở hữu “cực phẩm” thường xuyên cháy hàng tại ILOTA trước khi nút Mua Hàng chuyển sang màu xám: [Bấm vào đây để mua ngay]

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.

Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)

Website: ilota.vn

Facebook: ILOTA Coffee and Tea