Văn hóa cà phê treo là gì mà khiến cả thế giới ngả mũ? Một ly cà phê trả trước, một người lạ được sưởi ấm – câu chuyện nhân ái bắt nguồn từ Naples khiến ai đọc cũng lặng người.
Napoli (Naples) – thành phố cảng miền Nam nước Ý, nơi được mệnh danh là “tâm hồn hỗn loạn nhưng quyến rũ” của Châu Âu. Người ta thường nói: “Vedi Napoli e poi muori” (Thấy Naples rồi chết cũng cam lòng). Đến đây, du khách thường bị choáng ngợp bởi tiếng còi xe inh ỏi, những dây phơi quần áo bay phấp phới trên các con hẻm nhỏ và mùi thơm nồng nàn của Pizza Margherita vừa ra lò. Nhưng ẩn sâu dưới lớp vỏ ồn ào ấy, Naples cất giấu một “di sản vô hình”, một quy tắc ứng xử hào sảng được cả thế giới ngả mũ thán phục: Văn hóa Cà phê treo.
Hãy tưởng tượng bạn bước vào một quán bar cũ kỹ ở quảng trường Piazza del Plebiscito. Một người đàn ông ăn mặc lịch sự bước vào, gọi to với người pha chế: “Due caffè, per favore. Uno per me e uno sospeso” (Làm ơn cho hai ly cà phê. Một cho tôi và một ly treo). Ông ta uống một ly, trả tiền cho hai ly rồi rời đi. Ly còn lại không bao giờ được mang ra bàn.
Nó nằm lại đó, trong một cuốn sổ ghi chép, hoặc đơn giản là trong trí nhớ của người pha chế, chờ đợi một vị khách vô danh nào đó – người đang túng thiếu, lạnh lẽo và cần một chút phẩm giá của con người – bước vào và hỏi: “Có ly cà phê treo nào không?”
Đó chính là Caffè Sospeso. Một hành động trả trước cho người lạ mà bạn sẽ không bao giờ gặp mặt.
Nguồn gốc văn hóa Cà phê treo: Từ đống tro tàn đến biểu tượng của sự sẻ chia
Để cảm nhận được trọn vẹn vẻ đẹp của văn hóa Cà phê treo, chúng ta buộc phải nhìn sâu vào tâm hồn của Naples. Đây là một thành phố của những thái cực đối lập gay gắt: nơi có những dinh thự lộng lẫy của giới quý tộc nằm ngay cạnh những khu ổ chuột tối tăm, nơi sự giàu sang tột bậc tồn tại song hành với cái nghèo khó cùng cực. Chính từ trong khe hở của sự phân hóa xã hội sâu sắc ấy, hạt giống của lòng trắc ẩn và tình người đã nảy mầm mạnh mẽ nhất.
Bối cảnh lịch sử: Khi cà phê trở thành “liều thuốc” cho tâm hồn
Khi tìm hiểu về nguồn gốc văn hóa Cà phê treo, giới sử học và các nhà nghiên cứu văn hóa Ý đã đưa ra nhiều giả thuyết thú vị. Một số tài liệu cho rằng nếp sống này đã nhen nhóm từ nửa sau thế kỷ 19, trong không khí sục sôi của phong trào Risorgimento (Thống nhất nước Ý). Tuy nhiên, giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất và chạm đến trái tim nhiều người nhất lại gắn liền với giai đoạn bi thương của Thế chiến thứ II.
Trong những năm tháng chiến tranh và hậu chiến (1940 – 1950), Naples là một trong những thành phố bị ném bom tàn phá nặng nề nhất nước Ý. Cả thành phố chìm trong đống đổ nát, nạn đói hoành hành và tỷ lệ thất nghiệp tăng cao kỷ lục. Trong bối cảnh tăm tối ấy, một ly cà phê đen nóng hổi không còn đơn thuần là thức uống giải khát, mà nó trở thành “liều thuốc tinh thần” xa xỉ, giúp người dân tỉnh táo để đối mặt với thực tại khốc liệt và tìm lại chút hương vị của cuộc sống bình thường.
Chính lúc này, những người thuộc tầng lớp lao động may mắn còn có việc làm, hoặc những người quý tộc muốn san sẻ gánh nặng với cộng đồng, đã khởi xướng trào lưu này. Quy tắc ngầm rất đơn giản: Khi một người gặp chuyện vui – có thể là vừa tìm được việc làm, con cái chào đời khỏe mạnh, hay đơn giản là đội bóng Napoli thắng trận – họ sẽ ăn mừng không phải bằng tiệc tùng xa hoa, mà bằng cách mua cà phê treo.
Hành động này mang một thông điệp nhân văn sâu sắc: “Tôi đang hạnh phúc, và tôi muốn chia sẻ vận may này với một người kém may mắn hơn, dù tôi không hề biết họ là ai”. Đây chính là câu trả lời thấm thía nhất cho việc tại sao gọi là cà phê treo – vì lòng tốt được “treo” lại đó, chờ đợi người cần nó nhất.
Gran Caffè Gambrinus: “Thánh địa” gìn giữ ngọn lửa nhân ái
Sẽ là thiếu sót lớn nếu nhắc đến văn hóa Cà phê treo mà bỏ qua Gran Caffè Gambrinus – quán cà phê lịch sử danh giá bậc nhất Naples. Được thành lập từ năm 1860, với kiến trúc lộng lẫy mang phong cách Liberty, đây từng là nơi lui tới thường xuyên của các bậc vương tôn công tử, các văn nghệ sĩ lừng danh như Oscar Wilde, Ernest Hemingway hay Jean-Paul Sartre.
Nhưng điều khiến Gambrinus trở nên vĩ đại không chỉ là vẻ đẹp hào nhoáng, mà là cách họ trân trọng những giá trị bình dân. Chính tại nơi sang trọng này, truyền thống Caffè Sospeso được gìn giữ một cách trang trọng nhất. Ngay tại lối vào quán, du khách sẽ bắt gặp một chiếc ấm đun nước khổng lồ bằng đồng (trông tựa như một chiếc cúp vinh quang). Khách hàng muốn tặng cà phê sẽ lặng lẽ bỏ biên lai đã thanh toán vào chiếc ấm đó. Người cần nhận chỉ việc đến, lấy biên lai và đưa cho người pha chế để đổi lấy một tách espresso thơm lừng.
Có những giai đoạn khi kinh tế phát triển, tục lệ này dần mai một. Tuy nhiên, vào năm 2010, nhân dịp kỷ niệm 150 năm hoạt động, gia đình chủ sở hữu của Gambrinus đã tái khởi động mạnh mẽ phong trào này. Họ đã biến nó từ một thói quen cũ kỹ thành một nét văn hóa du lịch đặc sắc, khẳng định với thế giới rằng nguồn gốc văn hóa Cà phê treo chính là niềm kiêu hãnh và là linh hồn của người Naples – nơi mà ngay cả trong khó khăn, người ta vẫn không quên sưởi ấm cho nhau bằng một tách cà phê.
Tại sao lại là Cà phê? Giải mã ý nghĩa biểu tượng
Tại sao người Ý không “treo” bánh mì, “treo” Pizza (dù Naples là quê hương của Pizza), mà lại là cà phê? Câu trả lời nằm ở vị thế độc tôn của cà phê trong tâm thức người Ý.
Cà phê ở Naples là nhân quyền
Nhà văn nổi tiếng người Naples, Luciano De Crescenzo, người đã góp công lớn trong việc phổ biến khái niệm này ra thế giới thông qua cuốn sách Il caffè sospeso (2008), đã viết:
“Khi một người Neapolitan hạnh phúc vì lý do nào đó, thay vì chỉ trả tiền cho một ly cà phê, anh ta sẽ trả cho hai, một cho mình và một cho người đến sau. Đó giống như việc mời cả thế giới một ly cà phê vậy.”
Ở Ý, và đặc biệt là Naples, cà phê espresso được coi là một “nhân quyền cơ bản”. Nó quan trọng như không khí và nước. Việc một người nghèo không có tiền uống cà phê được coi là một bi kịch xã hội, một sự tước đoạt quyền được tận hưởng cuộc sống. Văn hóa Cà phê treo ra đời để đảm bảo rằng: Dù bạn có nghèo đến đâu, bạn vẫn có quyền bước vào quán bar, đứng cạnh những người giàu có, và thưởng thức một ly espresso nóng hổi trong chiếc tách sứ trắng muốt.
Nhà văn Luciano De Crescenzo
Sự bình đẳng trong không gian quán Bar
Tại sao gọi là cà phê treo và tại sao nó lại nhân văn đến thế? Vì nó xóa nhòa ranh giới giai cấp. Trong một quán cà phê ở Ý, mọi người thường đứng uống tại quầy. Khi đứng tại quầy, vị giáo sư đại học cũng đứng cùng độ cao với anh công nhân bốc vác.
Cách hoạt động của Caffe Sospeso tôn trọng tuyệt đối sự ẩn danh.
-
Người cho: Không biết mình cho ai, nên không nảy sinh tâm lý ban ơn, trịch thượng.
-
Người nhận: Không biết ai tặng mình, nên không cần phải cúi đầu, không cảm thấy mắc nợ hay xấu hổ.
Đây chính là đỉnh cao của nghệ thuật từ thiện: Trao đi phẩm giá. Người nghèo không phải “xin” miếng ăn, họ đang “thưởng thức” một món quà từ cộng đồng. Ly cà phê đó giúp họ cảm thấy mình vẫn là một phần của xã hội, vẫn được quan tâm và tôn trọng.
Cách hoạt động của Caffe Sospeso: Luật chơi ngầm của lòng hào sảng
Nhiều du khách khi lần đầu nghe đến truyền thống này thường cảm thấy tò mò xen lẫn chút hoài nghi. Họ tự hỏi làm sao để biết quán nào có dịch vụ này, hay làm thế nào để đảm bảo lòng tốt của mình không bị trục lợi? Thực tế, cách hoạt động của Caffe Sospeso không dựa trên sổ sách kế toán hay sự giám sát của máy móc, mà nó vận hành dựa trên một bản giao kèo không văn bản giữa ba bên: khách hàng, chủ quán và người nhận. Tất cả được kết nối bởi sợi dây vô hình mang tên niềm tin.
Quy trình từ “Treo” lòng tốt đến “Hạ” nỗi buồn
Quy trình này diễn ra một cách tự nhiên và lặng lẽ giữa nhịp sống ồn ào của thành phố cảng, được chia thành hai nhịp chính là treo và hạ.
Bước treo hay còn gọi là gieo duyên, bắt đầu khi một vị khách bước vào quán. Có thể hôm nay họ vừa ký được một hợp đồng lớn, hay đơn giản là cảm thấy yêu đời. Họ gọi một ly espresso cho mình nhưng trả tiền cho hai ly. Câu nói quen thuộc vang lên: “Un sospeso, per favore” (Cho một ly treo nhé).
Lúc này, người pha chế sẽ thu tiền và thực hiện nghi thức ghi nhận. Ở những quán cà phê lâu đời như Gambrinus, họ thường đặt một chiếc ấm đồng hoặc hũ thủy tinh ngay quầy thu ngân. Tờ hóa đơn thanh toán cho ly cà phê thứ hai sẽ được thả vào đó. Hành động này trả lời cho câu hỏi tại sao gọi là cà phê treo, bởi lòng tốt được “treo” lại đó, hữu hình và minh bạch, chờ đợi người hữu duyên.
Bước hạ là khoảnh khắc của sự sẻ chia. Một người vô gia cư, một sinh viên nghèo hay một người lao động nhập cư đang túng thiếu sẽ bước vào. Họ thường rụt rè nhìn vào chiếc hũ đựng hóa đơn hoặc hỏi nhỏ nhẹ: “C’è un sospeso?” (Có ly treo nào không?). Nếu trong hũ còn biên lai, người pha chế sẽ mỉm cười và phục vụ ngay lập tức.
Điều quan trọng nhất trong văn hóa Cà phê treo là thái độ phục vụ. Ly cà phê miễn phí ấy vẫn là một ly espresso tiêu chuẩn, nóng hổi, đậm đà, được đặt trên đĩa lót sứ sạch sẽ, kèm theo một ly nước lọc để tráng miệng đúng theo nghi thức thưởng thức cà phê trang trọng của người Ý. Không có sự phân biệt nào giữa khách trả tiền và khách nhận quà.
Niềm tin và sự bảo hộ của thánh Gennaro
Sẽ có người thắc mắc rằng liệu chủ quán có thể “nuốt” luôn tiền của ly cà phê treo mà không phục vụ ai không? Hay người vào uống có thực sự là người nghèo khổ không? Câu trả lời là có thể. Không có cảnh sát hay cơ quan nào kiểm toán việc này.
Tuy nhiên, nếu quá lo lắng về sự gian lận, bạn sẽ không thể hiểu được linh hồn của văn hóa Cà phê treo. Người dân Naples quan niệm rằng sự nghi ngờ là thứ thừa thãi làm vẩn đục lòng tốt. Họ tin vào một luật chơi ngầm thiêng liêng hơn cả pháp luật. Người Naples tin rằng kẻ nào gian lận trên lòng tốt của đồng loại, kẻ đó sẽ phải đối mặt với sự trừng phạt của thánh Gennaro, vị thánh bảo hộ đáng kính của thành phố.
Hơn nữa, nếu nhìn lại nguồn gốc văn hóa Cà phê treo, ta sẽ thấy nó sinh ra từ sự đồng cảm trong gian khó. Cả người bán và người mua đều hiểu giá trị của sự đùm bọc. Chính niềm tin có phần ngây thơ nhưng mãnh liệt và hào sảng đó đã giữ cho ngọn lửa nhân văn này cháy sáng suốt hàng trăm năm qua, biến một ly cà phê nhỏ bé thành biểu tượng vĩ đại của tình người.
Thánh Gennaro
Sự hồi sinh mạnh mẽ và hành trình lan tỏa của lòng nhân ái
Mọi nét đẹp văn hóa đều có những lúc thăng trầm theo dòng chảy của lịch sử, và văn hóa Cà phê treo cũng không ngoại lệ. Đã có những giai đoạn, đặc biệt là vào thập niên 80 và 90 khi nền kinh tế Ý phát triển thịnh vượng, tập tục đẹp đẽ này dường như chìm vào quên lãng và đứng trước nguy cơ mai một. Thế nhưng, lịch sử luôn có cách lặp lại, và lòng tốt của con người thường trỗi dậy mạnh mẽ nhất vào những lúc gian khó.
Cú hích từ khủng hoảng kinh tế và đại dịch
Đầu thế kỷ 21, những biến động lớn của thời đại đã vô tình đánh thức di sản ngủ quên này. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 và sau đó là cuộc khủng hoảng nợ công Châu Âu đã tác động nặng nề đến miền Nam nước Ý. Tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt, đói nghèo quay trở lại đe dọa cuộc sống của người dân Naples. Lúc này, người ta bắt đầu nhắc lại nguồn gốc văn hóa Cà phê treo như một cứu cánh cho tinh thần cộng đồng, một cách để người dân tự đùm bọc lấy nhau mà không cần chờ đợi sự trợ giúp từ bên ngoài.
Sự kiện đánh dấu sự hồi sinh chính thức diễn ra vào ngày 10 tháng 12 năm 2011, khi “Ngày Cà phê treo” (Giornata del Caffè Sospeso) được tổ chức lần đầu tiên tại Naples với sự ủng hộ nhiệt thành của thị trưởng Luigi de Magistris. Sự kiện này không chỉ là một lễ hội, mà là lời khẳng định rằng giá trị nhân văn mà Văn hóa cà phê treo này cần được bảo tồn như một di sản văn hóa phi vật thể.
Gần đây nhất, trong đại dịch Covid-19, khi nước Ý trở thành tâm dịch của cả Châu Âu, tinh thần của văn hóa Cà phê treo lại một lần nữa làm rung động trái tim thế giới. Vì lệnh giãn cách, người ta không thể ra quán cà phê, nhưng người dân Naples đã sáng tạo ra một biến thể đầy xúc động.
Hình ảnh những chiếc giỏ mây được thả từ ban công các khu chung cư xuống đường phố, kèm theo dòng chữ viết tay nguệch ngoạc: “Ai có thì bỏ vào, ai thiếu thì lấy đi” (Chi può metta, chi non può prenda). Trong giỏ là bánh mì, mỳ ý, đồ hộp và thuốc men. Đó chính là sự mở rộng rực rỡ nhất của tinh thần sẻ chia ẩn danh, nơi lòng tốt được trao đi mà không cần biết mặt người nhận.
Từ ngõ nhỏ Naples vươn ra thế giới
Ngày nay, biên giới của văn hóa Cà phê treo không còn gói gọn trong những con hẻm nhỏ của nước Ý. Sức lan tỏa của nó đã vượt đại dương, chạm đến trái tim của nhiều quốc gia khác.
Tại Pháp, người ta gọi nó là “Café en attente”. Tại Bỉ hay Tây Ban Nha, mô hình này cũng xuất hiện ngày càng nhiều trong các quán cà phê cộng đồng. Thậm chí tại Mỹ, những chuỗi cà phê lớn cũng từng có những chiến dịch lấy cảm hứng từ cách hoạt động của Caffe Sospeso để khuyến khích khách hàng chia sẻ với người nghèo.
Góc nhìn tại Việt Nam: Hướng tới sự sẻ chia tinh tế
Tại Việt Nam, tinh thần tương thân tương ái vốn đã chảy trong huyết quản người Việt qua câu tục ngữ “Lá lành đùm lá rách”. Chúng ta có những mô hình rất đẹp như “Bánh mì 0 đồng”, “Quán cơm nụ cười 2000 đồng”, hay những bình trà đá miễn phí trên vỉa hè Sài Gòn. Tuy nhiên, nếu áp dụng đúng cách hoạt động của Caffe Sospeso – tức là người mua trả tiền trước tại quầy và người nhận đến sau hưởng dụng trong thầm lặng – chúng ta hoàn toàn có thể nâng tầm văn hóa thiện nguyện này trở nên tinh tế và văn minh hơn.
Điểm khác biệt lớn nhất và cũng là ưu điểm của cà phê treo so với các hình thức từ thiện trực tiếp là tính ẩn danh. Nó xóa bỏ cảm giác mặc cảm của việc “xin – cho”. Người nhận không phải cúi đầu cảm ơn, người cho không cần được tung hô. Nếu hiểu được tại sao gọi là cà phê treo và áp dụng sự ý nhị này, những ly cà phê hay suất ăn miễn phí tại Việt Nam sẽ không chỉ giúp người nghèo no bụng, mà còn giúp họ cảm thấy được tôn trọng, được đối xử bình đẳng như một khách hàng thực thụ.
Đó có lẽ là đích đến đẹp nhất của lòng nhân ái.
Kết luận
Hành trình tìm về nguồn gốc văn hóa Cà phê treo tại thành phố Naples xinh đẹp đã để lại cho chúng ta một bài học thấm thía: Lòng nhân ái không nhất thiết phải là những dự án vĩ mô triệu đô hay những chiến dịch truyền thông rầm rộ. Đôi khi, lòng nhân ái chỉ gói gọn trong hương thơm nồng nàn của một tách cà phê nhỏ bé, trị giá vài đồng lẻ, nhưng lại chứa đựng sức mạnh tinh thần to lớn.
Có lẽ đến đây, bạn đã thấu hiểu sâu sắc lý do tại sao gọi là cà phê treo, hiểu sâu sắc về văn hóa cà phê treo. Đó không chỉ đơn thuần là một thuật ngữ mô tả trạng thái chưa được phục vụ, từ “treo” ở đây còn mang ý nghĩa của sự chờ đợi và niềm hy vọng lơ lửng. Nó chờ đợi một người xa lạ, một người đang lạnh lẽo và cần sự ủi an nhất để hạ xuống.
Câu chuyện lịch sử vè nguồn gốc cà phê treo từ những năm tháng chiến tranh gian khổ dạy chúng ta rằng, ngay cả khi đang đứng giữa giai đoạn tăm tối và thiếu thốn nhất, con người vẫn luôn có đủ khả năng để sẻ chia, miễn là trái tim họ còn đủ ấm.
Hơn thế nữa, cách hoạt động của Caffe Sospeso còn là một lời nhắc nhở tinh tế về nghệ thuật cho đi. Đó không phải là sự bố thí từ trên cao xuống thấp, mà là cho đi sự tôn trọng, cho đi sự bình đẳng và cho đi trong thầm lặng. Trong văn hóa cà phê treo, không có người ban ơn vĩ đại và kẻ mang ơn hèn mọn, chỉ có những con người đang âm thầm sưởi ấm cho nhau giữa dòng đời hối hả, bảo vệ phẩm giá của nhau bằng sự ẩn danh cao thượng.
Lần tới, khi bạn ghé vào một quán cà phê quen thuộc, dù là ở Hà Nội, Sài Gòn hay bất cứ đâu trên mảnh đất hình chữ S này, hãy thử một lần gieo duyên. Hãy thử hỏi người chủ quán: “Tôi có thể gửi lại tiền cho một ly nữa không, để mời bất kỳ ai đến sau mà họ lỡ quên mang ví hoặc đang gặp khó khăn?”. Có thể bạn sẽ nhận lại ánh mắt ngạc nhiên, nhưng biết đâu đấy, chính hành động nhỏ bé và bất ngờ đó lại gieo xuống mảnh đất tâm hồn của những người xung quanh một hạt giống đẹp đẽ của lòng trắc ẩn.
Một tách cà phê có thể không đủ sức thay đổi cả thế giới, nhưng nó hoàn toàn có thể thay đổi buổi sáng của một con người, thắp lên cho họ niềm tin yêu vào cuộc sống. Và đôi khi, hạnh phúc chỉ cần đơn giản là thế.
Bạn không cần đến Naples để thưởng thức một tách cà phê “đổi đời”
Câu chuyện về Văn hóa Cà phê treo (Caffè Sospeso) nhắc nhở chúng ta rằng: Một tách cà phê ngon có sức mạnh thay đổi cả một buổi sáng. Tại ILOTA, chúng tôi không chỉ bán cà phê, ILOTA gói ghém cả tâm huyết và sự tử tế vào từng mẻ rang, để mỗi lần bạn nâng ly là một lần cảm thấy “ấm lòng” đúng nghĩa.
Hãy để hương thơm nồng nàn của cà phê ILOTA đánh thức mọi giác quan và sự lạc quan trong bạn. [Khám phá Bộ sưu tập Cà phê rang mộc của ILOTA tại đây]
ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo”
Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.
Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)
Website: ilota.vn
Facebook: ILOTA Coffee and Tea