Giống cà phê THA1: “Đứa con lai” ưu tú đang nâng tầm Arabica Việt Nam

Giống cà phê THA1 có thực sự là bước tiến mới của Arabica Việt Nam? Một “con lai” giữa Catimor và Ethiopia liệu có thể vừa năng suất cao, vừa giữ được hương vị đặc sản?

Khi làn sóng cà phê đặc sản Việt Nam bắt đầu đi sâu hơn, vượt ra khỏi cái bóng quen thuộc của “Arabica Cầu Đất”, một câu hỏi dần vang lên trong cộng đồng rang xay và những người yêu cà phê: Chúng ta đang thực sự uống giống gì?

Giữa vô vàn tên gọi, mã số và dòng vô tính khác nhau, THA1 nổi lên như một cái tên đáng chú ý — không chỉ vì năng suất vượt trội, mà còn vì nó là đứa con thuần Việt của ngành chọn giống. Một giống cà phê được sinh ra, lớn lên và hoàn thiện ngay trên đất Tây Nguyên, từ bàn tay và trí tuệ của các nhà khoa học Việt Nam.

Thế nhưng, chính nguồn gốc ấy cũng là nơi khơi dậy không ít tranh luận. Có người cho rằng THA1 vẫn mang trong mình “dòng máu Catimor”, một dòng lai vốn bị nhiều người yêu cà phê đặc sản xem là “kỹ thuật nhiều hơn cảm xúc”. Vậy thực tế thì sao? Liệu giống cà phê này chỉ đơn thuần là một lựa chọn kinh tế, hay thực sự chứa đựng một tiềm năng hương vị chưa được khai phá hết?

Nguồn gốc giống cà phê THA1: Câu chuyện lai tạo của Việt Nam

Để hiểu về giống cà phê THA1, ta phải trở về với một địa danh quen thuộc trong giới nghiên cứu nông nghiệp – Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), hay còn gọi thân thuộc là Viện Eakmat.

Chính nơi đây, giữa những nương cà phê bạt ngàn của Buôn Ma Thuột, các nhà khoa học Việt Nam đã âm thầm viết nên một câu chuyện lai tạo đáng tự hào: sự ra đời của THA1 – một giống cà phê mang tinh thần Việt, được sinh ra từ đất Việt.

THA1 không phải là giống cổ truyền, mà là kết quả của một hành trình chọn lọc phả hệ kéo dài đến thế hệ thứ năm (F5), bắt nguồn từ một giống lai có tên TN1. Và chính “dòng máu” của TN1 mới là điều làm nên bản sắc đặc biệt của THA1.

“Cha” Catimor và “Mẹ” Ethiopia

Giống TN1 – tiền thân của THA1 – được hình thành từ phép lai giữa hai “thái cực” trong thế giới Arabica:

• Catimor, giống lai giữa Arabica và Robusta, nổi tiếng nhờ khả năng kháng bệnh gỉ sắt và cho năng suất cao. Đây là “người hùng thầm lặng” từng cứu cả ngành cà phê khỏi dịch bệnh, nhưng lại bị giới thưởng thức xem là dòng “thực dụng”, thiên về năng suất hơn hương vị.

Để hiểu thêm về “đứa con” giữa Timor và Caturra, hãy đọc tại: [Giống cà phê Catimor: Giải mã di sản và tiềm năng thực sự của Arabica Việt Nam]

• KH3-1, vật liệu chọn lọc có nguồn gốc Ethiopia – cái nôi của loài Arabica, nơi từng sản sinh ra những giống cà phê mang hương thơm hoa dại và trái cây đặc trưng, được cả thế giới ca ngợi.

Để hiểu rõ hơn về giống cà phê tại Ethiopia, hãy đọc tại: [Arabica Ethiopia Yirgacheffe: Giải mã ADN của “Nữ hoàng cà phê”]

Mục tiêu của các nhà khoa học Việt Nam khi ấy rất rõ ràng: Tạo ra một giống cà phê vừa có sức sống bền bỉ của Catimor, vừa mang được sự tinh tế, thanh thoát của Ethiopia.

Đó là một quá trình không hề ngắn. Từng thế hệ lai – từ F1, F2 cho đến F5 – được trồng, theo dõi, đánh giá cẩn thận trên vùng đất đỏ bazan khắc nghiệt của Tây Nguyên. Chỉ những cây có năng suất ổn định, kháng bệnh tốt và thể hiện hương vị sáng rõ mới được giữ lại.

Từ phòng thí nghiệm đến nương cà phê

Sau gần ba thập kỷ nghiên cứu, dòng THA1 cuối cùng được chọn ra – ổn định về mặt di truyền, mạnh mẽ trong sinh trưởng, và hứa hẹn ở khía cạnh hương vị.
Năm 2016, giống THA1 chính thức được công nhận, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong hành trình chọn giống cà phê Việt Nam.

Nó mang trong mình tư duy của Catimor, nhưng cũng có tâm hồn của Ethiopia – một sự giao thoa giữa khoa học và cảm xúc, giữa năng suất và hương vị, giữa lý trí và niềm tin rằng người Việt có thể tạo ra những giống cà phê của riêng mình.

Tại sao THA1 là một “con lai” ưu tú?

Nếu chỉ nhìn bằng mắt thường, nhiều người có thể nhầm lẫn THA1 với Catimor – từ dáng cây thấp, tán gọn, đến màu xanh đặc trưng của lá. Nhưng bên trong hình hài tưởng chừng quen thuộc ấy là một phiên bản được cải tiến kỹ lưỡng, kết tinh từ hàng chục năm nghiên cứu chọn lọc của các nhà khoa học Việt Nam.

Giống như một “người kế tục” được sinh ra để hoàn thiện những gì thế hệ trước chưa kịp làm trọn, THA1 mang trong mình những phẩm chất của Catimor, nhưng vượt lên ở cả năng suất, chất lượng và khả năng thích nghi.

Kiểu hình thân lùn, tán gọn:

• Giống như “dòng máu” Catimor, cây THA1 phát triển thấp, các đốt thân ngắn, tán gọn, cành vươn ra vừa phải.
• Điều này cho phép người trồng áp dụng mật độ trồng dày, tận dụng tối đa diện tích đất – một lợi thế không nhỏ trong những vùng trồng có địa hình dốc hoặc quỹ đất hạn chế của Tây Nguyên.

Kháng bệnh gỉ sắt cao:

• Một trong những “di sản quý giá” mà THA1 kế thừa chính là khả năng chống chịu mạnh mẽ với bệnh gỉ sắt – căn bệnh từng khiến nhiều giống Arabica cổ điển như Typica hay Bourbon bị xóa sổ ở nhiều vùng.
• Nhờ đặc tính này, THA1 có thể sinh trưởng bền bỉ ngay cả trong những điều kiện khắc nghiệt, nơi độ ẩm và nhiệt độ dao động mạnh.

Năng suất ổn định, vượt trội:

• Trong canh tác thực tế, năng suất của THA1 đạt trung bình 3–5 tấn nhân/ha, cao hơn hẳn so với mức 1,5–2 tấn/ha của các giống Arabica truyền thống.
• Nhưng điều đáng nói hơn là độ ổn định qua nhiều vụ, khi cây giữ được năng suất tốt mà không suy kiệt nhanh – điều vốn là điểm yếu của Catimor thế hệ đầu.

Hạt to, dài và đồng đều:

• Nếu Catimor cho hạt nhỏ, tròn, thì THA1 lại thể hiện bước tiến rõ rệt. Hạt của nó to, dài và đồng đều, với tỷ lệ sàng 18 trở lên rất cao.
• Đây là ưu điểm đặc biệt quan trọng trong rang xay: hạt có kích thước tương đồng sẽ chín đều, phát triển hương vị ổn định và hạn chế hiện tượng cháy cục bộ.

Giống nhân bằng hạt – độ thuần cao:

• Khác với nhiều dòng vô tính, THA1 có thể được nhân giống bằng hạt mà vẫn giữ được độ đồng đều cao, giúp người nông dân dễ dàng tái canh hoặc mở rộng diện tích trồng mà không lo “thoái hóa” đặc tính tốt.
• Đây là yếu tố khiến THA1 không chỉ là thành tựu trong phòng thí nghiệm, mà còn là một giống thực chiến, được sinh ra để tồn tại và phát triển bền vững trên nương rẫy.

THA1, nói một cách hình tượng, chính là phiên bản “trưởng thành” của Catimor – vẫn mang tinh thần bền bỉ và thực dụng của thế hệ cha, nhưng có thêm sự ổn định, đồng đều và hứa hẹn hơn ở khía cạnh hương vị.

“Giải oan” hương vị cho giống cà phê THA1

Có lẽ, thách thức lớn nhất của THA1 không nằm ở phòng thí nghiệm, mà nằm ở… định kiến của người uống.

Ngay từ khi ra đời, nó đã phải sống dưới cái bóng quá lớn của Catimor – giống cà phê từng thống trị một thời, nhưng cũng là cái tên gắn liền với danh tiếng “cà phê công nghiệp”, “vị đắng gắt” hay “vị gỗ khô”.

Nhiều người vì thế mặc định rằng, mọi giống có dòng máu Catimor đều sẽ giống nhau: năng suất cao nhưng nhạt nhòa về hương vị.

Thế nhưng, THA1 lại kể một câu chuyện khác – một câu chuyện về sự tiến hóa của hương vị, về cách mà khoa học chọn giống Việt Nam đã khéo léo viết lại số phận của một “dòng lai”.

Sự khác biệt nằm ở “dòng máu” Ethiopia

Điểm làm nên bước ngoặt của THA1 chính là sự xuất hiện của vật liệu KH3-1 – một giống Arabica có nguồn gốc Ethiopia, nơi được xem là “cái nôi của cà phê thế giới”.

• Trong lịch sử, Ethiopia là vùng đất sinh ra những giống cà phê mang hương hoa, hương trái cây và độ ngọt tự nhiên mà không giống nơi nào khác.
• Khi các nhà khoa học Việt Nam đem “dòng máu Ethiopia” lai với Catimor, họ không chỉ tìm cách cải thiện năng suất, mà còn tìm lại hồn cốt của hương vị.
• Chính nguồn gen ấy đã mang vào THA1 một phổ hương hoàn toàn mới – không còn khô, đắng hay “đất” như Catimor, mà trở nên tinh tế, giàu tầng hương và có chiều sâu.

Ở THA1, người ta có thể bắt gặp nốt hương hoa nhẹ, thoáng vị trái cây và hậu vị mật ong – những điều trước đây ít ai nghĩ có thể tìm thấy trong một giống cà phê lai của Việt Nam.

Những hợp chất hương dễ bay hơi (volatile compounds) mà gen Ethiopia mang lại đã giúp THA1 thoát khỏi “cái bóng” công nghiệp, mở ra tiềm năng để bước chân vào thế giới cà phê đặc sản (Specialty Coffee).

Có thể nói, THA1 không chỉ là một giống cà phê mới, mà là một lời minh chứng cho khả năng của người làm khoa học Việt Nam – rằng, với sự kiên trì và hiểu biết, chúng ta có thể biến một giống “bị nghi ngờ về hương vị” thành một đại diện xứng đáng trên bản đồ Arabica toàn cầu.

THA1 và Catimor 

Khám phá hồ sơ hương vị tiềm năng của THA1

Điều khiến nhiều thợ rang và người yêu cà phê hứng thú với giống THA1 không chỉ nằm ở năng suất hay khả năng thích nghi, mà chính là sự linh hoạt trong hương vị.

Tùy vào cách sơ chế, THA1 có thể bộc lộ những “gương mặt” rất khác nhau – đôi khi tinh tế, trong trẻo như làn gió đầu mùa, đôi khi lại sâu lắng và tràn đầy năng lượng nhiệt đới.

1. Sơ chế ướt (Washed Process) – Khi “dòng máu Ethiopia” lên tiếng

Ở phương pháp sơ chế ướt, từng hạt THA1 như được gột rửa để bộc lộ bản chất trong trẻo nhất của mình.

• Ly cà phê mang độ sáng và cân bằng ấn tượng, với hương hoa trắng và trà hoa cúc, vị chua thanh của táo xanh, chanh vàng và mơ.
• Cảm giác trong miệng nhẹ nhàng, sạch sẽ, kết thúc bằng một hậu vị ngọt tinh tế, như dư âm của nắng sớm còn vương trên sương.

Đây là lúc mà “dòng máu Ethiopia” trong THA1 cất lời – nhẹ nhàng nhưng rõ ràng, mang theo thứ tinh tế mà ít ai ngờ có thể tìm thấy trong một giống lai Việt Nam.

2. Sơ chế khô (Natural Process) – Khi sức sống nhiệt đới lên ngôi

• Khi được phơi nguyên quả, lượng đường trong thịt cà phê thấm ngược vào nhân, làm nên một phiên bản hoàn toàn khác.
• Ly cà phê trở nên đậm đà, tròn vị và bùng nổ hương trái cây chín: có thể là vải, mít, hoặc đôi khi thoáng hương rượu whisky nhẹ.
• Thể chất trở nên dày hơn, vị chua dịu lại, nhường chỗ cho vị ngọt sâu và hậu vị kéo dài.

Đây là diện mạo “nhiệt đới” của THA1 – mạnh mẽ, rực rỡ và đầy sức sống.

Cách mà hương vị biến chuyển giữa hai phương pháp sơ chế cũng chính là bằng chứng cho tiềm năng to lớn của THA1 trong thế giới cà phê đặc sản – một giống cà phê có thể kể nhiều câu chuyện chỉ qua cách nó được xử lý.

Để hiểu rõ hơn về các phương pháp sơ chế ảnh hưởng đến hương vị cà phê như thế nào, hãy đọc tại: [Các phương pháp sơ chế cà phê – Chìa khóa nắm giữ hương vị]

Khi hạt cà phê được “may đo” hương vị riêng

Ở đâu đó ngoài kia, cà phê được rang hàng loạt theo cùng một công thức – nhanh, nhiều, tiện. Việc rang chúng theo cùng một cách cũng giống như việc dùng một cỡ áo cho tất cả mọi người vậy – sẽ không bao giờ vừa vặn và hoàn hảo.

Nhưng tại ILOTA, chúng tôi tin rằng mỗi loại hạt cà phê, đến từ mỗi vùng đất khác nhau, đều mang trong mình một câu chuyện và một cá tính riêng biệt. Đó là lý do Xưởng rang ILOTA ra đời, với một triết lý đơn giản: Trở thành một “nghệ nhân may đo” cho cà phê.

Và công việc của chúng tôi – những người thợ rang ở ILOTA Roastery – chính là lắng nghe câu chuyện ấy. Với chúng tôi, mỗi mẻ rang là một cuộc đối thoại. Không chỉ nhìn vào đồng hồ và nhiệt kế, chúng tôi lắng nghe tiếng nổ tí tách của hạt, cảm nhận hương thơm đang biến chuyển từng giây, và “trò chuyện” với từng hạt cà phê để tìm ra “điểm vàng” – nơi hương vị của hạt được bộc lộ một cách rực rỡ nhất.

Bằng hệ thống máy rang cao cấp nhập khẩu từ Thụy Sĩ (Buhler) và Hà Lan (Giesen), ILOTA áp dụng công nghệ rang khí nóng (Hot-air), cho phép kiểm soát chính xác từng thông số về nhiệt độ và thời gian. Nhờ vậy, những mẻ rang từ ILOTA luôn có chất lượng vượt trội và tính đồng nhất cao.

Đó chính là lý do chúng tôi gọi quy trình ấy là “rang may đo”. Không phải làm để cho khác biệt, mà làm để cho đúng bản chất.

Kết luận

Giống cà phê THA1 không chỉ là một kết quả của nghiên cứu nông học. Nó là một tuyên ngôn thầm lặng – rằng Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra những giống Arabica vừa thích nghi với đất đai Tây Nguyên, vừa chạm tới chuẩn mực hương vị của thế giới.

THA1 đã làm được điều mà ít ai nghĩ tới: phá vỡ định kiến về Catimor, vốn từng bị xem là dòng cà phê chỉ dành cho năng suất. Nhờ sự kết hợp tinh tế với nguồn gen Ethiopia – cái nôi của cà phê thế giới – THA1 mang đến một diện mạo khác: hương hoa, trái cây, thanh thoát nhưng vẫn đầy đặn và bền vững.

Từ phòng thí nghiệm của Viện Eakmat đến những sườn đồi cao nguyên, hành trình của THA1 là minh chứng cho một điều giản dị: chúng ta không chỉ trồng cà phê, chúng ta đang định hình tương lai của Arabica Việt Nam.

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.

Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)

Website: ilota.vn

Facebook: ILOTA Coffee and Tea