Trà cụ Việt Nam: Nét đẹp của gốm Bát Tràng, Chu Đậu trong văn hóa Trà

Trong khi dòng chảy văn hóa trà thường hướng chúng ta về Nghi Hưng (Trung Quốc) với ấm tử sa, hay Kyoto (Nhật Bản) với nghi lễ Trà Đạo, thì ngay tại Việt Nam, chúng ta đang sở hữu một di sản trà cụ ngàn năm tuổi, một “nguồn cội” đích thực, đó chính là Gốm Bát Tràng và Gốm Chu Đậu.

Chúng không chỉ là những món đồ gốm sứ. Chúng là “chiếc áo” được may đo hoàn hảo cho “linh hồn” của trà Việt.

Khi nói đến trà cụ, người ta thường nghĩ ngay đến ấm tử sa Nghi Hưng hay sự tinh xảo của gốm sứ Nhật Bản. Nhưng ít ai biết rằng, song hành cùng lịch sử ngàn năm của trà Việt, chúng ta có một di sản trà cụ còn lâu đời và sâu sắc hơn thế, được nhào nặn từ chính đất mẹ: Gốm Bát Tràng và Gốm Chu Đậu.

Đây không chỉ là những món đồ gốm sứ. Đây là một phần của “bản sắc” trà Việt.

Một nét rất riêng: Đặc trưng của trà cụ Việt Nam

Khác với ấm tử sa (đất nung xốp, không tráng men) được thiết kế để “dưỡng” trà, đặc trưng lớn nhất của trà cụ Việt Nam là Gốm Tráng Men (Glazed Stoneware/Porcelain).

Tại sao lại là men? Bởi vì văn hóa trà của người Việt hàng trăm năm nay gắn liền với Trà Xanh và Trà Ướp Hương (Trà Sen, Trà Lài).

Với các dòng trà này, ưu tiên số một là thưởng thức hương thơm thanh khiết (pure aroma) và màu nước trong vắt nguyên bản. Lớp men sứ chính là “tấm gương” hoàn hảo, giúp phản ánh trung thực nhất hương vị của trà mà không hề can thiệp, hấp thụ hay “ám” mùi.

Gốm Bát Tràng: Hơi thở của đất & lửa từ kinh thành Thăng Long

Nếu trà cụ là “chiếc áo” của trà Việt, thì Bát Tràng chính là tấm áo gấm dày dặn, mộc mạc và vững chãi nhất, được dệt nên từ lửa và đất của châu thổ Sông Hồng.

Nguồn gốc & Câu chuyện lịch sử của Gốm Bát Tràng

Lịch sử Bát Tràng gắn liền với sự kiện dời đô của vua Lý Thái Tổ. Tương truyền, vào thế kỷ 11, khi kinh đô dời từ Hoa Lư (Ninh Bình) về Đại La (Thăng Long), năm dòng họ gốm lớn (Trần, Vương, Lê, Nguyễn, Phạm) từ làng Bồ Bát (Ninh Bình) đã quyết định di cư theo vua.

Họ dừng chân tại một vùng đất ven Sông Hồng, nơi có mỏ đất sét trắng (cao lanh) chất lượng cao. Họ đặt tên vùng đất mới là Bát Tràng (“bát” là bát ăn, “tràng” là xưởng/trại). Từ đó, Bát Tràng bắt đầu sứ mệnh lịch sử: cung cấp gốm sứ cao cấp cho kinh thành Thăng Long và giao thương cả nước.

Kỹ thuật chế biến Gốm Bát Tràng: Bí mật của “xương gốm” và “men rạn”

Điều làm nên “tính cách” của gốm Bát Tràng nằm ở quy trình chế tác độc đáo:

• Xử lý đất (Thủy đãi): Đất sét trắng được lọc kỹ qua nhiều bể chứa (gọi là “thủy đãi”) để loại bỏ tạp chất. Quá trình này tạo ra một “cốt gốm” (xương gốm) cực kỳ đặc, chắc. Đây là lý do ấm chén Bát Tràng khi cầm luôn nặng và chắc tay.
• Kỹ thuật Men (Glaze): Đây là linh hồn của Bát Tràng.
  • Men lam (Blue Glaze): Sử dụng oxit coban để vẽ họa tiết dưới lớp men (underglaze), tạo ra màu xanh bền bỉ.
  • Men rạn (Crackle Glaze): Đây là một kỳ công kỹ thuật. “Rạn” vốn là một lỗi (do sự co ngót không đồng đều giữa xương gốm và lớp men khi làm nguội). Nhưng nghệ nhân Bát Tràng đã biến lỗi đó thành nghệ thuật. Họ kiểm soát nhiệt độ lò một cách bậc thầy để tạo ra những vết rạn li ti có chủ đích, tạo ra vẻ đẹp của thời gian ngay khi ấm vừa ra lò.

Dấu ấn văn hóa của gốm Bát Tràng trong văn hóa Trà

• Khả năng giữ nhiệt vượt trội: Vì cốt gốm dày, ấm Bát Tràng giữ nhiệt cực kỳ tốt. Đây là “vũ khí” bí mật khi pha Trà Xanh Thái Nguyên. Nhiệt độ ổn định, cao giúp “đánh thức” và giữ trọn vẹn hương “cốm non” đặc trưng của trà.
• Thú chơi “dưỡng men”: Với dòng men rạn, người sành trà có một thú vui tao nhã: “dưỡng men”. Theo thời gian, nước trà (ví dụ: Hồng Trà Shan Tuyết có màu đỏ đậm) sẽ từ từ ngấm vào các kẽ rạn, tạo nên một hoa văn màu trà hổ phách tuyệt đẹp. Chiếc ấm trở thành một “nhật ký” ghi lại những lần thưởng trà của chủ nhân.

Gốm Chu Đậu: Câu chuyện “tái sinh” của dòng Gốm ngự dụng lừng danh hải ngoại

Nếu Bát Tràng là sự trầm mặc của đất, thì Chu Đậu (Hải Dương) chính là sự thanh hoa, tinh xảo của “sứ” Việt. Đây không chỉ là một dòng gốm mỹ nghệ cao cấp, mà còn là thương hiệu gốm xuất khẩu đầu tiên của Việt Nam, một câu chuyện huyền thoại về sự huy hoàng, lãng quên và tái sinh kỳ diệu.

Nguồn gốc & Câu chuyện lịch sử của gốm Chu Đậu

• Thời hoàng kim (Thế kỷ 14-17): Gốm Chu Đậu (Hải Dương) đạt đến đỉnh cao rực rỡ. Đây là “gốm ngự dụng” (dùng cho vua chúa nhà Lê) và là mặt hàng xuất khẩu xa xỉ hàng đầu của Đại Việt, có mặt từ Nhật Bản, Đông Nam Á đến tận Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Đông.
• Minh chứng lịch sử: Bằng chứng cho sự huy hoàng này là chiếc Bình Hoa Lam (Tỳ Bà) tại bảo tàng Topkapi (Thổ Nhĩ Kỳ), ghi rõ “Thái Hòa bát niên (1450), Nam Sách châu, tượng nhân Bùi thị hý bút” (Vẽ chơi bởi nghệ nhân họ Bùi, châu Nam Sách, năm Thái Hòa thứ 8).
• Sự lãng quên (Thế kỷ 17): Đang ở đỉnh cao, dòng gốm này đột ngột “biến mất” khỏi lịch sử, chìm vào quên lãng suốt gần 400 năm. Nguyên nhân chính, theo các nhà sử học, là do cuộc nội chiến Trịnh-Mạc tàn khốc đã phá hủy hoàn toàn các trung tâm sản xuất (làng Mỹ Xá, Chu Đậu) ven sông Thái Bình.
• Hành trình “tái sinh” (Thế kỷ 20):
  1. “Chìa khóa” từ Thổ Nhĩ Kỳ: Câu chuyện tái sinh bắt đầu vào năm 1980. Tại bảo tàng Topkapi (Thổ Nhĩ Kỳ), các chuyên gia phát hiện một chiếc Bình Hoa Lam (Tỳ Bà) tuyệt đẹp. Trên bình có ghi rõ bằng chữ Hán: “Thái Hòa bát niên (1450), Nam Sách châu, tượng nhân Bùi thị hý bút” (Vẽ chơi bởi nghệ nhân họ Bùi, châu Nam Sách, năm Thái Hòa thứ 8). Đây là bảo vật duy nhất có ghi niên đại, trở thành “chìa khóa” để tìm về quê hương của dòng gốm huyền thoại.
  2. Phát hiện Cù Lao Chàm: Câu chuyện được khẳng định vào thập niên 1990, khi các nhà khảo cổ khai quật con tàu đắm tại Cù Lao Chàm (Hội An). Họ đã vớt lên một kho báu khổng lồ với hơn 240.000 cổ vật, phần lớn chính là gốm Chu Đậu. Di sản này chính thức được “tái sinh”.

Những mảnh gốm Chu Đậu được tìm thấy trong con tàu đắm ở Cù Lao Chàm

Kỹ thuật chế biến Gốm Chu Đậu: Bí mật của “men tro trấu” và “hoa lam”

Sự tinh xảo của Chu Đậu đến từ những kỹ thuật độc nhất:

• Cốt gốm “Thấu Quang”: Xương gốm (cốt) rất mỏng, nhẹ. Khi đưa ra ánh sáng, bạn có thể thấy nó “thấu quang” (cho ánh sáng đi qua), một đặc điểm chỉ có ở sứ cao cấp.
• Men tro trấu (Rice Husk Ash Glaze): Đây là “ADN” của gốm Việt. Nghệ nhân đốt vỏ trấu (rất giàu silica) thành tro, sau đó trộn với đất sét, đá vôi… để tạo ra loại men đặc biệt. Lớp men này khi nung chín không cho màu trắng tinh lạnh lẽo, mà cho màu trắng ngà hoặc trắng đục, tạo cảm giác ấm áp, sang trọng.
• Kỹ thuật vẽ tinh xảo (Hoa Lam & Tam Thái):
  • Hoa Lam (Blue & White): Các họa tiết (hoa cúc, hoa sen, chim phượng…) được vẽ bằng oxit coban dưới lớp men. Nét vẽ của Chu Đậu mang phong cách “thủy mặc” – phóng khoáng, tự do.
  • Tam Thái (Ba Màu): Ngoài màu xanh lam, nghệ nhân Chu Đậu còn bậc thầy trong việc sử dụng thêm màu đỏ (từ oxit sắt) và màu xanh lục, tạo ra các sản phẩm “Tam Thái” vô cùng sống động.

Dấu ấn văn hóa của gốm Chu Đậu trong văn hóa trà

• Tôn vinh màu nước trà: Lớp men trắng ngà ấm áp của Chu Đậu chính là phông nền hoàn hảo nhất để tôn vinh màu sắc thật của trà. Một chén Lục Trà Shan Tuyết có màu vàng ong, hay một chén trà sen có màu hổ phách, sẽ trở nên rực rỡ và hấp dẫn bội phần.
• Phản ánh hồn cốt Việt: Các họa tiết hoa sen, hoa cúc, chim cò… không chỉ để trang trí. Chúng chính là biểu tượng của làng quê đồng bằng Bắc Bộ, mang trọn vẹn “linh hồn Việt” và triết lý Phật giáo vào trong từng trà cụ.
• Tôn vinh hương thơm: Cốt gốm mỏng, men sứ mịn giúp phản ánh trung thực (thay vì hấp thụ) hương thơm. Điều này khiến ấm chén Chu Đậu trở thành lựa chọn lý tưởng cho các dòng trà ướp hương tinh tế như Trà Sen, Trà Lài, nơi hương thơm là yếu tố thưởng thức hàng đầu.

Bảng so sánh Gốm Bát Tràng và Chu Đậu

Để giúp bạn dễ dàng lựa chọn, ILOTA tóm tắt “tính cách” của hai dòng gốm này:

Kết luận

Trở về với nguồn cội, chúng ta nhận ra rằng vẻ đẹp của trà cụ Việt Nam không hề thua kém bất kỳ nền văn hóa nào. Gốm Bát Tràng mang đến sự vững chãi của đất, trong khi Gốm Chu Đậu mang đến sự tinh tế của hồn người.

Tại ILOTA, chúng tôi luôn theo đuổi triết lý “thổ nhưỡng” – giá trị nguyên bản từ đất mẹ. Chúng tôi tin rằng, để thưởng thức trọn vẹn “Linh Khí” của một búp Trà Shan Tuyết Cổ Thụ hàng trăm năm tuổi mọc trên đỉnh Tây Côn Lĩnh, không có gì xứng đáng hơn là dùng một bộ ấm chén được làm từ đất Việt và tài hoa của nghệ nhân Việt.

Chọn gốm Việt không chỉ là chọn một dụng cụ pha trà. Đó là chọn một bản sắc, một sự tự hào, và là cách chúng ta hoàn thiện trải nghiệm văn hóa trà của riêng mình.

Bạn đã có “chiếc áo” hoàn hảo. Giờ là lúc tìm kiếm “linh hồn” xứng tầm.

[Hãy khám phá Bộ sưu tập Trà Shan Tuyết Cổ Thụ Tây Bắc của ILOTA] – “Hương vị nguyên bản” của núi rừng Việt Nam, đang chờ đợi để được đánh thức trong chiếc ấm gốm Việt của bạn.

ILOTA  – Xưởng sản xuất Cà phê & Trà

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.

Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)

Website: ilota.vn

Facebook: ILOTA Coffee and Tea