Khám phá Trà đen Ba Tư – “Vàng đỏ” của vùng Lahijan. Tại sao người Iran lại ngậm đường Ghand khi uống trà? Cùng ILOTA giải mã bí mật văn hóa và công thức pha chế chuẩn vị tại đây.
Hãy thử tưởng tượng, bạn đang lạc bước vào một khu chợ Grand Bazaar cổ kính ở Tehran. Mùi hương của nghệ tây, của các loại gia vị nồng ấm xộc vào mũi. Nhưng giữa tầng tầng lớp lớp mùi hương ấy, có một làn khói mỏng manh, dịu dàng nhưng đầy mê hoặc níu chân bạn lại. Đó không phải là mùi cà phê, cũng không phải hương trà xanh chát nhẹ quen thuộc của Việt Nam. Đó là hương thơm của trà đen Ba Tư – một thứ hương thảo mộc quyện với màu đỏ hổ phách lấp lánh trong chiếc ly thủy tinh eo thon.
Ở Việt Nam, chúng ta thường quen với văn hóa “trà tam rượu tứ”, nâng niu chén trà Thái Nguyên xanh ngát. Nhưng ở Iran (trước đây là Ba Tư), trà là máu, là hơi thở, là nhịp đập của cuộc sống thường ngày. Một câu nói cửa miệng của người dân nơi đây mà chúng tôi – những người làm trà tại ILOTA vô cùng tâm đắc: “Nếu bạn không uống trà, bạn không phải là người Iran”.
Bài viết này không chỉ là những kiến thức khô khan. Đây là một chuyến hành trình đưa bạn đi ngược về quá khứ, khám phá nguồn gốc trà đen Ba Tư đầy ly kỳ như một bộ phim điệp viên, và đặc biệt nhất là giải mã phong tục uống trà với đường viên (Ghand) – một nét văn hóa độc bản mà hiếm nơi nào trên thế giới có được. Hãy cùng ILOTA ngồi xuống, rót một tách trà và lắng nghe câu chuyện này.
Nguốn gốc trà đen Ba Tư: Câu chuyện về “Điệp viên mang hạt giống”
Nhiều người lầm tưởng rằng với vị trí địa lý gần Ấn Độ và Trung Quốc, trà đã tồn tại ở Ba Tư từ hàng ngàn năm trước. Nhưng sự thật lại hoàn toàn trái ngược. Trước thế kỷ 19, người Ba Tư là những tín đồ của cà phê. Vậy điều gì đã thay đổi cả một quốc gia?
Kashef Al-Saltaneh – “Ông tổ” ngành trà Iran
Câu chuyện bắt đầu vào cuối thế kỷ 19. Lúc bấy giờ, trà nhập khẩu từ Nga và Ấn Độ rất đắt đỏ và Iran đang bị “chảy máu tiền tệ” nghiêm trọng để mua trà. Một nhà ngoại giao, hoàng thân tên là Mohammad Mirza, còn được biết đến với danh hiệu Kashef Al-Saltaneh, đã quyết định thay đổi vận mệnh đất nước.
Nhà ngoại giao Mohammad Mirza
Vì người Anh (đang cai trị Ấn Độ lúc bấy giờ) giữ bí mật về kỹ thuật trồng trà rất nghiêm ngặt, Kashef Al-Saltaneh đã phải đóng giả làm một thương nhân người Pháp để thâm nhập vào các điền trang trà ở Ấn Độ. Ông đã học cách trồng trọt, thu hoạch và bí mật giấu hàng ngàn hạt giống trà cùng cây con vào trong hành lý ngoại giao – thứ mà lính biên phòng không được phép lục soát.
Ông mang số hạt giống ấy về vùng Lahijan – một khu vực phía Bắc Iran, nằm ven biển Caspi với khí hậu ẩm ướt và sương mù, cực kỳ giống với vùng Darjeeling của Ấn Độ. Và từ đó, những đồi chè đầu tiên của Iran mọc lên.
Vùng đất Lahijan – Thủ phủ của “Vàng Đỏ”
Ngày nay, nếu bạn tìm kiếm từ khóa trà đen Ba Tư, kết quả trả về chắc chắn sẽ nhắc đến Lahijan. Đây là nơi duy nhất tại Trung Đông trồng trà quy mô lớn mà không sử dụng thuốc trừ sâu.
Do khí hậu mùa đông khắc nghiệt với tuyết rơi dày, sâu bệnh tự nhiên bị tiêu diệt mà không cần hóa chất. Điều này tạo nên sự tinh khiết tuyệt đối cho trà đen Ba Tư. Người Iran tự hào gọi trà của họ là thức uống sạch nhất thế giới.
Thông tin thú vị: Lăng mộ của Kashef Al-Saltaneh hiện nay chính là Bảo tàng Trà Quốc gia Iran, nơi người dân đến để tri ân người đã mang trà đen về cho đất nước.
Tại sao Trà đen Ba Tư lại khác biệt?
Là những người làm nghề, chúng tôi luôn tìm kiếm sự khác biệt trong từng lá trà. Trà đen Ba Tư có những đặc điểm lý hóa rất riêng mà người sành trà cần biết.
Màu sắc và Hương vị
Khác với các loại trà đen công nghiệp (thường có vị chát gắt và màu nâu xỉn), trà đen Ba Tư chuẩn vùng Lahijan khi pha ra có màu đỏ ruby hoặc đỏ hổ phách rất trong trẻo.
- Vị: Không đắng, không chát xít mà hậu vị ngọt nhẹ, êm dịu.
- Hương: Không dùng hương liệu nhân tạo, trà đen Ba Tư sở hữu mùi thơm tự nhiên của gỗ khô và hoa cỏ vùng ôn đới. Đặc biệt, người Iran thường ủ trà cùng một vài hạt Cardamom (Bạch đậu khấu) đập dập hoặc vài cánh hoa hồng khô. Khi rót ra, hương thơm nồng ấm của thảo mộc quyện với hương trà tạo nên một cảm giác “gây nghiện” ngay từ lần đầu tiên – một nốt hương mà ILOTA tin rằng rất hợp với gu thưởng thức tinh tế của người Việt.
- Màu sắc: Một chi tiết thú vị mà ít người biết: Tại Iran, một ly trà đen Ba Tư đạt chuẩn phải có màu sắc được ví von là “mắt chim đa đa” – một màu đỏ tía trong veo, sáng lấp lánh chứ không được đen kịt. Tại ILOTA, chúng tôi gọi đây là màu của sự hiếu khách.
Bảng so sánh đặc tính trà (Độc quyền nghiên cứu từ ILOTA)
Dưới đây là bảng so sánh giúp bạn dễ hình dung sự khác biệt giữa trà đen Ba Tư và các dòng trà phổ biến khác:
| Đặc điểm | Trà đen Ba Tư (Iran) | Trà đen Ấn Độ | Trà đen Việt Nam (Phổ thông) |
| Màu nước | Đỏ hổ phách, trong vắt | Nâu đỏ đậm hoặc vàng cam | Nâu đỏ, đôi khi hơi đục |
| Độ chát (Tanin) | Thấp (Rất êm) | Cao (Đậm đà, mạnh) | Trung bình đến Cao |
| Cách dùng phổ biến | Uống nóng với đường viên (Ghand) | Uống với sữa (Chai) hoặc đường | Pha trà đá, trà chanh, trà sữa |
| Thời gian ủ | Rất lâu (10-20 phút trên Samovar) | Nhanh (3-5 phút) | Trung bình (5-10 phút) |
| Hóa chất canh tác | Gần như bằng 0 (Canh tác tự nhiên) | Có sử dụng (tùy điền trang) | Có sử dụng (tùy vùng) |
Samovar – Trái tim của ngôi nhà Iran
Bạn không thể nói về trà đen Ba Tư mà không nhắc đến Samovar. Đây không chỉ là một dụng cụ đun nước, nó là “bàn thờ” của văn hóa trà.
Samovar (có nguồn gốc từ Nga nhưng được Iran hóa mạnh mẽ) là một bình kim loại lớn, luôn sôi sùng sục suốt cả ngày. Cơ chế hoạt động của nó rất thú vị và khoa học:
- Phần bụng lớn chứa nước sôi.
- Một ấm trà nhỏ (gọi là Ghoori) chứa cốt trà đậm đặc được đặt lên trên đỉnh của Samovar.
- Hơi nước nóng từ bụng Samovar sẽ bốc lên, làm nóng ấm trà nhỏ bên trên một cách gián tiếp.
Tại sao lại cần Samovar? Theo kinh nghiệm của ILOTA, cách hãm trà này (tương tự như chưng cách thủy) giúp lá trà tiết ra toàn bộ hương vị mà không bị “cháy” hay đắng do tiếp xúc trực tiếp với lửa hoặc nước sôi sục quá lâu. Trà được ủ (brew) theo cách này có thể giữ hương vị thơm ngon trong nhiều giờ đồng hồ, sẵn sàng phục vụ bất cứ vị khách nào ghé thăm.
Nghệ thuật uống trà với đường viên (Ghand)
Đây chính là phần hấp dẫn nhất, là nét độc đáo mà chúng ta cần mổ xẻ: Tục uống trà với đường viên.
Nếu bạn đưa cho một người Iran một tách trà đã khuấy tan đường, họ có thể sẽ nhíu mày. Với họ, đó là cách uống làm mất đi thú vui thưởng thức. Người Iran có một phong cách gọi là “Ghand Pahlo” (nghĩa là: Đường bên cạnh trà) hoặc kỹ thuật uống “Ghand”.
Quy trình uống trà chuẩn Ba Tư
Thay vì thả viên đường vào cốc và khuấy (như người Anh), người Iran sẽ:
- Cầm một viên đường cứng (gọi là Ghand) hoặc một thanh kẹo đường (gọi là Nabat).
- Đặt viên đường vào miệng, kẹp nhẹ giữa hai hàm răng cửa hoặc giữ trên lưỡi.
- Nhấp một ngụm trà đen Ba Tư nóng hổi.
- Nước trà nóng chảy qua viên đường, hòa tan một chút vị ngọt rồi mới trôi xuống cổ họng.
Thông tin thú vị về Nabat – “Người anh em” của đường viên:
Bên cạnh viên đường Ghand, nếu bạn là khách quý, gia chủ có thể mời bạn dùng Nabat – một thanh kẹo đường kết tinh màu vàng óng, thường được tẩm nhụy hoa nghệ tây. Khác với cách ngậm Ghand, bạn dùng chính thanh kẹo này để khuấy trực tiếp vào ly. Người Ba Tư tin rằng Nabat có tính ấm, kết hợp với trà đen Ba Tư nóng hổi sẽ giúp xoa dịu dạ dày và giảm căng thẳng cực kỳ hiệu quả sau một ngày dài.
Tại sao họ lại làm vậy?
Chúng tôi tại ILOTA gọi đây là nghệ thuật “kiểm soát vị giác” .
- Sự cân bằng: Khi ngậm đường, bạn chủ động được độ ngọt cho từng ngụm. Ngụm đầu thích ngọt nhiều? Giữ viên đường lâu. Ngụm sau thích nhạt? Đẩy viên đường sang một bên.
- Tiết kiệm và Văn hóa: Ngày xưa đường rất quý. Cách uống này giúp một viên đường có thể dùng cho nhiều tách trà. Hơn nữa, nó tạo ra âm thanh lách cách vui tai và là cái cớ để câu chuyện kéo dài thêm.
- Lý do chính trị (Giai thoại): Có một câu chuyện truyền miệng rằng, một vị vua Iran từng cấm uống trà vì cho rằng nó là thức uống của ngoại bang, nhưng các giáo sĩ đã lách luật bằng cách nói: “Trà đắng là quỷ dữ, nhưng nếu nước đi qua đường (sự tinh khiết) trước khi vào miệng thì nó đã được thanh tẩy”. Dù thực hư ra sao, câu chuyện này vẫn được kể bên bàn trà.
Mẹo nhỏ từ ILOTA: Nếu bạn muốn thử cách này tại nhà, đừng dùng đường tinh luyện mềm xốp. Hãy tìm mua loại đường phèn cục nhỏ hoặc đường viên nén chặt để đường không tan quá nhanh.
Thông tin độc quyền từ ILOTA: Ứng dụng Trà đen Ba Tư cho người Việt
Đa số các bài viết trên mạng chỉ dừng lại ở việc miêu tả lịch sử. Nhưng tại ILOTA, chúng tôi muốn mang đến cho bạn những góc nhìn ứng dụng thực tế mà chưa trang nào ở Việt Nam đề cập.
Tính “nhiệt” và cách cân bằng
Theo Đông Y và cả y học cổ truyền Iran, trà đen Ba Tư có tính ấm (do đã được oxy hóa hoàn toàn). Điều này khác hẳn với trà xanh Thái Nguyên có tính hàn (lạnh).
- Lời khuyên: Đây là thức uống tuyệt vời cho những người có dạ dày yếu, hay bị lạnh bụng, hoặc uống vào mùa đông miền Bắc Việt Nam. Bạn có thể uống nó ngay cả khi đói mà ít bị cồn ruột như uống trà xanh.
Phối hợp với ẩm thực Việt
Chúng tôi đã thử nghiệm và nhận thấy trà đen Ba Tư cực kỳ hợp khi ăn cùng các loại mứt truyền thống của Việt Nam.
- Khi ăn Mứt Gừng hoặc Kẹo Lạc: Vị cay nồng của gừng hoặc béo của lạc quyện với vị chát nhẹ, ngọt hậu của trà Iran tạo nên một sự bùng nổ vị giác.
- Khi ăn Bánh Đậu Xanh: Thay vì uống trà xanh, hãy thử trà đen. Vị thanh của trà đen sẽ rửa trôi cảm giác bứ, dính của bột đậu xanh nhanh hơn, để lại khoang miệng sạch sẽ.
Công thức pha chế “Ba Tư lai Việt”
Bạn không có Samovar? Đừng lo. ILOTA hướng dẫn bạn cách dùng bình giữ nhiệt để mô phỏng cơ chế ủ hơi, giúp trà đen Ba Tư dậy hương nhất:
- Đánh thức trà: Cho 5g trà (và 1 hạt Bạch đậu khấu đập dập – nếu có) vào bình. Rót một ít nước sôi vào rồi chắt bỏ ngay. Bước này giúp lá trà nở ra và loại bỏ bụi nhỏ.
- Ủ trà: Rót 300ml nước nóng (khoảng 90-95 độ C, không dùng nước vừa sôi sục 100 độ để tránh làm cháy hương hoa của trà).
- Chờ đợi: Đậy kín nắp bình giữ nhiệt. Đợi từ 10-15 phút. Trong môi trường kín, nhiệt độ ổn định sẽ giúp trà tiết ra chất ngọt hậu mà không bị chát đắng.
- Thưởng thức: Rót ra ly thủy tinh trong suốt để ngắm màu hổ phách, dùng kèm một viên đường phèn hoặc kẹo lạc.
Lợi ích sức khỏe
Không chỉ là văn hóa, trà đen Ba Tư là một liều thuốc tự nhiên.
- Tim mạch: Chứa nhiều Flavonoid giúp giảm nguy cơ đột quỵ.
- Tinh thần: Lượng Caffeine trong trà đen Iran vừa đủ để tỉnh táo nhưng không gây hồi hộp tim đập nhanh như cà phê.
- Chống oxy hóa: Dù là trà đen, nhưng nhờ quy trình canh tác sạch tại Lahijan, lượng Polyphenol được giữ lại rất cao, giúp làm chậm quá trình lão hóa.
Kết luận
Từ những ngọn đồi sương mù ở Lahijan đến chiếc Samovar sôi sùng sục trong phòng khách, trà đen Ba Tư là minh chứng cho thấy một thức uống đơn giản có thể kết nối con người sâu sắc đến nhường nào. Tục uống trà với đường viên không chỉ là cách nạp đường vào cơ thể, đó là cách người Iran nhắc nhở mình sống chậm lại, cảm nhận vị ngọt ngào đi qua những đắng chát của cuộc đời.
Tại Việt Nam, để tìm kiếm một dòng trà đen chuẩn vị, sạch nguyên bản và mang đúng “hồn” của những câu chuyện kể trên không phải là dễ. Chúng ta thường bị vây quanh bởi trà tẩm hương liệu công nghiệp.
Nếu bạn đang khao khát một lần trải nghiệm cảm giác ngậm viên đường Ghand, để dòng nước trà hổ phách ấm nóng lan tỏa trong khoang miệng, hay đơn giản là muốn tìm một loại trà “lành” cho dạ dày của cả gia đình, thì đừng chần chừ nữa.
Đừng để vị giác của bạn ngủ quên với những hương vị cũ kỹ!
[Khám phá ngay Bộ sưu tập Trà Đặc Sản của ILOTA tại đây] – Nơi chúng tôi không chỉ bán trà, chúng tôi gói ghém cả những câu chuyện văn hóa vào từng búp trà gửi đến bạn. Số lượng các mẻ trà thủ công luôn có hạn, hãy là người sành sỏi sở hữu ngay hôm nay!
ILOTA – Xưởng sản xuất Cà phê & Trà
Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.
Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)
Website: ilota.vn
Facebook: ILOTA Coffee and Tea