Bạn sợ uống cà phê hại sức khỏe? Thí nghiệm tử tù của Vua Gustav III sẽ chứng minh điều ngược lại. Xem ngay kết quả cuộc đua tử thần này để biết uống cà phê hay trà sống thọ hơn – Sự thật không như bạn nghĩ!
Trong lịch sử ẩm thực nhân loại, hiếm có cuộc tranh luận nào dai dẳng và gay gắt như cuộc chiến giữa “Team Cà Phê” và “Team Trà”. Nếu như người Anh tự hào với văn hóa trà chiều quý tộc, thì người Ý lại kiêu hãnh với những tách Espresso đậm đà. Nhưng ít ai biết rằng, vào thế kỷ 18, tại đất nước Thụy Điển lạnh giá, cuộc chiến này không chỉ dừng lại ở sở thích cá nhân mà đã biến thành một vấn đề sinh tử.
Nhân vật chính của câu chuyện bi hài này là Vua Gustav III – một vị vua tài hoa nhưng lại mang trong mình nỗi ám ảnh kỳ lạ: Ông tin rằng cà phê là thuốc độc. Để chứng minh niềm tin sắt đá (nhưng sai lầm) của mình, thí nghiệm tử tù uống cà phê ra đời – một nghiên cứu lâm sàng sơ khai nhất, điên rồ nhất và có cái kết “đắng lòng” nhất lịch sử y học.
Liệu cà phê có thực sự là “nước quỷ” giết người như lời đồn? Hay chính những kẻ cấm đoán nó mới là người thua cuộc? Hãy cùng ILOTA quay ngược thời gian về năm 1746 để chứng kiến màn “nghiệp quật” vĩ đại nhất lịch sử ngành cà phê qua Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III.
Bối cảnh kỳ lạ: Khi cà phê bị coi là “nước quỷ” tại Thụy Điển
Ngày nay, khi nhắc đến Thụy Điển, chúng ta nghĩ ngay đến văn hóa “Fika” – phong cách uống cà phê thư thái, chậm rãi nổi tiếng toàn cầu. Thụy Điển hiện luôn nằm trong Top 3 quốc gia tiêu thụ cà phê nhiều nhất thế giới (trung bình mỗi người dân uống khoảng 8-9kg cà phê/năm). Thế nhưng, lịch sử cà phê Thụy Điển lại không hề êm đềm như hương vị của những tách Latte bây giờ.
Bật mí: Nếu Vua Gustav III sống lại, chắc ông sẽ “tức điên” khi thấy thần dân của mình đang hạnh phúc với Fika mỗi ngày. Vậy Fika là gì mà khiến cả thế giới ngưỡng mộ? Xem ngay tại bài viết này của ILOTA: [Văn hóa Fika: Người Thụy Điển biến cà phê thành nghệ thuật]
Chân dung Vua Gustav III
Vào giữa thế kỷ 18, khi cà phê bắt đầu du nhập vào Bắc Âu, nó đã vấp phải sự kháng cự dữ dội từ giới cầm quyền. Lý do không chỉ vì sức khỏe, mà còn vì kinh tế. Nhà vua lo sợ việc nhập khẩu quá nhiều hạt cà phê sẽ làm chảy máu ngoại tệ và làm giàu cho các thương nhân nước ngoài. Nhưng thay vì chỉ đánh thuế, họ lại “thần thánh hóa” tác hại của cà phê để dọa dân chúng.
Năm 1746, một sắc lệnh hoàng gia được ban hành nhằm chống lại việc tiêu thụ cà phê và trà. Đây là thời kỳ đen tối nhất trong lịch sử cà phê Thụy Điển.
Sự cấm đoán này ngặt nghèo đến mức nực cười:
-
Tịch thu công cụ: Cảnh sát được quyền ập vào nhà dân, tịch thu mọi loại cốc, chén, đĩa, ấm đun nước… bất cứ thứ gì có hình dạng liên quan đến việc pha chế cà phê.
-
Phạt tiền nặng: Bất kỳ ai bị bắt gặp đang lén lút uống thứ “nước đen” này sẽ bị phạt tiền rất nặng.
-
Thuế “ngửi” mùi: Thậm chí, sau này còn có giai đoạn người ta đánh thuế dựa trên… mùi cà phê bốc ra từ nhà bạn. Nếu nhà bạn thơm mùi cà phê, nghĩa là bạn phải đóng thuế “xa xỉ phẩm”.
Vua Gustav III, người lên ngôi năm 1771, là người ghét cà phê cực đoan nhất. Ông nhìn nhận các quán cà phê là nơi tụ tập của những kẻ bất mãn chính trị (điều này khá giống với vua Charles II của Anh). Nhưng hơn hết, ông thực sự tin rằng cà phê là một loại chất độc chậm, sẽ gặm nhấm sức khỏe và khiến người uống chết trong đau đớn.
Để chứng minh cho toàn dân thấy mình là một vị vua thông thái và biết lo cho sức khỏe thần dân, ông quyết định cần phải có bằng chứng khoa học. Và thế là, ý tưởng về Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III ra đời.
Tranh minh họa câu chuyện về Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III
Tham khảo: Theo tài liệu từ Bảo tàng Quốc gia Thụy Điển (Nationalmuseum Sweden) và các ghi chép về Luật xa xỉ phẩm (Sumptuary Laws) thế kỷ 18.
Thí nghiệm lâm sàng đầu tiên trong lịch sử: Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III
Giới y học ngày nay thường nói vui rằng: Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III chính là “ông tổ” của các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Trong báo cáo y lịch đăng trên thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ (PMC), các nhà khoa học đã công nhận đây là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên sơ khai nhất từng được ghi nhận.
Dù điều kiện thời đó còn thiếu thốn, nhưng việc chia nhóm đối chứng (một uống trà, một uống cà phê) để so sánh tác động lâu dài là một tư duy đi trước thời đại cả thế kỷ. Chỉ có điều, đối tượng thử nghiệm và đạo đức y khoa thời đó hơi… rùng rợn.
Nhà vua tìm thấy hai anh em sinh đôi giống hệt nhau đang bị giam giữ trong ngục tối chờ ngày thi hành án tử hình vì tội giết người. Đây là những “chuột bạch” hoàn hảo nhất: Họ có cùng bộ gen, cùng điều kiện sống, cùng giới tính và độ tuổi.
Vua Gustav III đưa ra một “kèo” không thể từ chối:
-
Hai anh em sẽ được miễn án tử hình.
-
Đổi lại, họ bị giam cầm suốt đời và phải tham gia vào thí nghiệm tử tù của Vua Gustav III.
-
Người thứ nhất: Phải uống một lượng lớn trà mỗi ngày (khoảng 3 ấm trà đầy).
-
Người thứ hai: Phải uống một lượng lớn cà phê mỗi ngày (cũng khoảng 3 ấm).
-
Mục tiêu: Xem ai sẽ chết trước để kết luận xem Trà hay Cà phê độc hơn.
Bạn hãy tưởng tượng, mỗi ngày bị ép uống khoảng 1.5 – 2 lít cà phê đậm đặc vào thế kỷ 18 (lúc đó chưa có máy pha Espresso xịn, mà là cà phê đun sôi kiểu Thổ Nhĩ Kỳ rất nặng đô). Nhà vua tin chắc rằng tên tử tù uống cà phê sẽ sớm bị “ngộ độc”, phát điên hoặc trụy tim mà chết.
Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, Vua Gustav III còn hào phóng cử riêng hai bác sĩ hoàng gia đến giám sát hai tử tù này hàng ngày. Nhiệm vụ của bác sĩ là ghi chép lại mọi biểu hiện suy kiệt, đau đớn của tử tù và… báo cáo lại cho vua khi nào họ tắt thở.
Vậy là thí nghiệm tử tù uống cà phê và trà chính thức bắt đầu. Cả vương quốc nín thở chờ đợi kết quả. Nhà vua xoa tay đắc chí, chờ ngày công bố sự độc hại của cà phê để cấm tiệt nó vĩnh viễn.
Cái kết “cười ra nước mắt” của cuộc Thí nghiệm tử tù uống cà phê
Người ta thường nói “Người tính không bằng Trời tính”, nhưng trong trường hợp này phải gọi là “Vua tính không bằng Cà phê tính”. Cuộc thí nghiệm tử tù của Vua Gustav III đã diễn ra theo một kịch bản mà ngay cả những nhà biên kịch Hollywood đại tài nhất cũng không nghĩ ra được. Nó kéo dài lê thê năm này qua tháng nọ, đến mức trở thành một tấn bi hài kịch.
Dưới đây là thứ tự danh sách những người “rời cuộc chơi” trong cuộc Thí nghiệm tử tù uống cà phê vĩ đại này:
1. Hai vị bác sĩ hoàng gia “đi bán muối” đầu tiên
Thật trớ trêu thay, hai vị bác sĩ được cử đến để giám sát cái chết của tử tù lại là những người… chết trước. Có lẽ vì tuổi cao sức yếu, hoặc vì áp lực phải chờ đợi tử tù chết quá lâu mà sinh bệnh, hai vị này đã qua đời vì nguyên nhân tự nhiên khi thí nghiệm vẫn đang dang dở. Hai tử tù vẫn sống khỏe re, ngày ngày uống 3 ấm trà và cà phê, có lẽ còn vui vẻ vì được uống miễn phí trong tù.
2. Vua Gustav III băng hà (Vì bị ám sát, không phải vì uống cà phê)
Năm 1792, tức là nhiều năm sau khi thí nghiệm bắt đầu, Vua Gustav III tham dự một buổi vũ hội hóa trang tại Nhà hát Opera Hoàng gia ở Stockholm. Tại đây, ông bị bắn vào lưng bởi một quý tộc bất mãn tên là Jacob Johan Anckarström. Vị vua qua đời vài ngày sau đó vì nhiễm trùng vết thương. Điều hài hước là: Vị vua dành cả đời lo sợ cà phê sẽ giết người, cuối cùng lại chết vì một viên đạn và con dao phẫu thuật bẩn, trong khi hai gã tử tù uống “thuốc độc” vẫn sống nhăn răng.
Vua Gustav III bị bắn tại Nhà hát Opera Hoàng gia Stockholm trong một buổi vũ hội hóa trang năm 1792
3. Tử tù uống trà ra đi ở tuổi 83
Sau khi vua chết, thí nghiệm vẫn tiếp tục (hoặc bị lãng quên, nhưng hai tử tù vẫn uống theo thói quen). Cuối cùng, người đầu tiên trong cặp song sinh qua đời là người uống trà. Ông ta mất ở tuổi 83. Xin nhắc lại, 83 tuổi vào thế kỷ 18 là một con số “khủng khiếp”. Tuổi thọ trung bình của người dân Thụy Điển thời đó chỉ khoảng 35-40 tuổi. Vậy là kẻ bị vua coi là uống “thuốc độc” (trà) đã sống thọ gấp đôi người bình thường.
4. Tử tù uống cà phê – Nhà vô địch bất tử
Vậy còn người uống cà phê? Các tài liệu lịch sử không ghi rõ ông mất năm nào, chỉ biết rằng ông đã sống thọ hơn cả người uống trà. Nghĩa là người đàn ông bị ép uống 3 ấm cà phê mỗi ngày, kẻ mà Vua Gustav III tin rằng sẽ chết trong đau đớn, lại là người chiến thắng cuối cùng của cuộc đua tử thần này.
Một chi tiết thú vị khác trong lịch sử cà phê Thụy Điển là mốc thời gian. Người uống trà qua đời năm 83 tuổi – một kỷ lục vào thời đó. Nhưng người uống cà phê còn sống lâu đến mức các tài liệu lịch sử… chán không buồn ghi chép ngày mất cụ thể. Điều này càng tô đậm thêm sự thất bại ê chề của thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III: Mục đích là chứng minh cà phê độc hại, kết quả lại tạo ra những “cụ ông” sống thọ nhất vương quốc.
Kết quả cuộc Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III
-
Cà phê: 1 – Nhà vua: 0.
-
Đây chính là cú “nghiệp quật” hài hước nhất trong lịch sử y học. Thí nghiệm tử tù uống cà phê thay vì chứng minh tác hại của cà phê, lại vô tình trở thành bằng chứng hùng hồn nhất cho thấy: Uống cà phê (thậm chí là uống nhiều) giúp con người sống cực kỳ thọ!
Chính thất bại ê chề của cuộc thí nghiệm tử tù uống cà phê này (cùng với nhu cầu không thể ngăn cản của người dân) đã khiến chính phủ Thụy Điển sau này phải gỡ bỏ lệnh cấm. Đến những năm 1820, cà phê chính thức được tự do và trở thành thức uống quốc dân của Thụy Điển như ngày nay.
Tham khảo: Bennett Alan Weinberg & Bonnie K. Bealer (2001). The World of Caffeine: The Science and Culture of the World’s Most Popular Drug.
Uống Cà phê hay Trà sống thọ hơn?
Câu chuyện về Thí nghiệm cà phê của Vua Gustav III tuy hài hước, nhưng nó đặt ra một câu hỏi khoa học nghiêm túc mà đến tận thế kỷ 21 chúng ta vẫn thắc mắc: Uống cà phê hay trà sống thọ hơn?
May mắn thay, chúng ta không cần bắt tử tù uống thử nữa. Hàng ngàn nghiên cứu y khoa hiện đại đã vào cuộc để giải oan cho “chàng trai Cà phê” và “cô nàng Trà”.
Cà phê – “Liều thuốc trường sinh” chứa đầy chất chống oxy hóa
Không phải ngẫu nhiên mà tử tù uống cà phê lại sống thọ đến thế. Theo nghiên cứu từ tạp chí The Journal of Nutrition và Annals of Internal Medicine, những người uống cà phê đen đều đặn có nguy cơ tử vong thấp hơn từ 14% đến 30% so với người không uống (tùy thuộc vào lượng uống, tốt nhất là khoảng 2-3 ly mỗi ngày).
Lý do là gì?
-
Chất chống oxy hóa: Cà phê là nguồn cung cấp chất chống oxy hóa lớn nhất trong chế độ ăn uống của người phương Tây (nhiều hơn cả rau quả). Hoạt chất Chlorogenic acid và Polyphenols trong cà phê giúp bảo vệ tế bào khỏi sự lão hóa và tổn thương DNA.
-
Bảo vệ gan: Cà phê là “thần dược” cho gan. Các nghiên cứu chỉ ra người uống cà phê giảm nguy cơ xơ gan và ung thư gan đến 40%.
-
Ngừa Alzheimer & Parkinson: Caffeine kích thích não bộ, giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh khi về già.
Đọc thêm: Hóa ra anh chàng tử tù năm xưa sống thọ là có cơ sở khoa học. Khám phá ngay bí mật trường thọ của những người yêu cà phê tại bài viết của ILOTA: [Uống cà phê đen giúp giảm 14% nguy cơ tử vong].
Nhiều người thắc mắc: Tại sao uống tới 3 ấm (tương đương 1.5 – 2 lít) cà phê mỗi ngày mà tử tù vẫn sống khỏe?
Các nhà nghiên cứu hiện đại (như Brown và cộng sự, 2016) tin rằng họ đã tìm ra câu trả lời. Trong báo cáo phân tích lại thí nghiệm tử tù uống cà phê năm xưa, họ chỉ ra rằng liều lượng cà phê cao có thể đã tạo ra hiệu ứng bảo vệ tim mạch phụ thuộc vào liều dùng.
Thay vì gây suy tim như Vua Gustav lo sợ, lượng lớn chất chống oxy hóa nạp vào liên tục đã giúp mạch máu của tử tù dẻo dai hơn, ngăn ngừa đột quỵ. Hóa ra, chính sự “trừng phạt” của nhà vua lại là liều thuốc hộ mệnh giúp anh ta thắng cuộc đua uống cà phê hay trà sống thọ hơn.
Trà – “Lá chắn” bảo vệ tim mạch
Người tử tù uống trà sống đến 83 tuổi cũng không phải là ăn may. Trà (đặc biệt là trà xanh) chứa EGCG và L-theanine.
-
Theo European Journal of Preventive Cardiology, người uống trà thường xuyên giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ thấp hơn 20% so với người không uống.
-
Trà giúp thư giãn mạch máu, giảm stress và ổn định huyết áp.
Tại sao người tử tù uống trà lại sống thọ đến 83 tuổi (một kỳ tích thời bấy giờ)? Bí mật nằm ở một hợp chất “quyền lực” có tên là EGCG: [Tìm hiểu ngay tại bài viết của ILOTA: EGCG là gì? Vua của các chất chống oxy hóa trong trà giúp đẩy lùi lão hóa]
Tuy nhiên, sống thọ thôi chưa đủ. Để trụ vững trong ngục tối suốt mấy chục năm mà không bị stress hay phát điên, người tử tù uống trà còn nhờ vào khả năng ‘an thần’ kỳ diệu của một hoạt chất thứ hai. Bí quyết nằm ở một hoạt chất tạo ra vị ngon đặc biệt và cảm giác “thiền”. [Khám phá ngay bài viết từ ILOTA: L-Theanine trong trà – Bí mật khoa học tạo ra vị Umami và cảm giác thư giãn]
Vậy bên nào thắng?
Câu trả lời từ ILOTA là: Cả hai cùng thắng! Khoa học hiện đại xác nhận rằng cả cà phê và trà đều là những thức uống lành mạnh nhất hành tinh (tất nhiên là khi không bỏ quá nhiều đường và sữa đặc).
-
Nếu bạn cần sự tỉnh táo, năng lượng bùng nổ và bảo vệ gan: Hãy chọn Cà phê.
-
Nếu bạn cần sự thư thái, ổn định huyết áp và bảo vệ tim: Hãy chọn Trà.
-
Hoặc bạn có thể uống cả hai (sáng cà phê, chiều trà) để tối ưu hóa lợi ích sức khỏe – miễn là đừng uống 3 ấm/ngày như hai bác tử tù kia là được (kẻo say caffeine thì lại khổ).
Tác giả: Đội ngũ ILOTA
Nguồn tham khảo:
-
Association of Sugar-Sweetened, Artificially Sweetened, and Unsweetened Coffee Consumption With All-Cause and Cause-Specific Mortality (Annals of Internal Medicine, 2022).
-
Gustav III’s risk assessment on coffee consumption
- Smithsonian Magazine
-
Tea consumption and the risk of atherosclerotic cardiovascular disease and all-cause mortality (European Journal of Preventive Cardiology, 2020).
- Nationalmuseum Sweden
Bài viết này là thành quả nghiên cứu và biên tập độc quyền của ILOTA dựa trên các tài liệu lịch sử quốc tế. Chúng tôi hoan nghênh việc chia sẻ kiến thức, nhưng vui lòng dẫn nguồn và link đầy đủ khi sử dụng lại thông tin từ bài viết này.
Kết luận
Nhìn lại thí nghiệm tử tù của Vua Gustav III, chúng ta thấy được sức sống mãnh liệt của hạt cà phê. Dù bị vua chúa cấm đoán, bị dọa nạt là thuốc độc, cà phê vẫn âm thầm chinh phục thế giới và chứng minh giá trị của mình bằng chính… tuổi thọ của người uống.
Vua Gustav III đã sai, và cái giá phải trả cho sự cố chấp là việc ông trở thành một giai thoại hài hước cho hậu thế. Đừng để nỗi sợ mơ hồ ngăn cản bạn thưởng thức một trong những món quà tuyệt vời nhất của tự nhiên.
Tuy nhiên, có một điều Vua Gustav III đúng: Cà phê tồi có thể hại bạn. Cà phê tẩm hóa chất, cà phê cháy khét, cà phê nấm mốc… đó mới là “thuốc độc” thực sự.
Để sống thọ và khỏe mạnh như anh chàng tử tù chiến thắng kia, ILOTA bật mí, đó là nằm ở việc chọn Cà phê Sạch – Nguyên chất.
Tại sao bạn nên chọn Cà phê ILOTA?
-
Chuẩn sạch: Chúng tôi kiểm soát quy trình từ nông trại đến ly cà phê, loại bỏ hoàn toàn hạt mốc, hạt lỗi (tác nhân gây hại sức khỏe).
-
Rang mộc: Không tẩm ướp bơ, bắp, đậu nành hay hương liệu hóa học. Bạn uống vào là Caffeine tự nhiên và chất chống oxy hóa tinh khiết, tốt cho gan và trí não.
-
Hương vị đỉnh cao: Đánh thức mọi giác quan, giúp bạn làm việc hiệu quả gấp đôi mà không lo mệt tim.
ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo”
Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội.
Zalo: 0989 099 033 (Mr Thắng)
Website: ilota.vn
Facebook: ILOTA Coffee and Tea