Trà sữa mặn Trung Á: Dấu ấn của con đường giao thương và đời sống du mục

Khám phá trà sữa mặn Trung Á, từ tập quán uống trà của người du mục đến các tuyến giao thương đã đưa trà trở thành một phần đời sống văn hóa cùng ILOTA.

Mông Cổ không trồng trà. Thảo nguyên Kazakhstan, vùng núi Tuva hay đồng cỏ của người Kalmyk bên sông Volga cũng không phải vùng trồng trà. Vậy mà ở tất cả những nơi này, một bát trà nóng pha với sữa, thường có thêm muối, lại là thứ đầu tiên người chủ nhà đặt vào tay khách. Nhà nhân học Gaby Bamana gọi trà là “chữ a trong bảng chữ cái văn hóa Mông Cổ”, dù đất nước này không sản xuất trà.

Nghịch lý đó mở ra hai câu hỏi, cũng là điểm khởi đầu để tìm hiểu trà sữa mặn Trung Á. Thứ nhất, trà đã đi hàng nghìn cây số từ những đồi trà phương Nam đến thảo nguyên bằng cách nào? Thứ hai, vì sao khi đến nơi, nó không được uống như người trồng trà vẫn uống, mà được nấu cùng sữa, muối, bơ và đôi khi cả bột rang? Câu hỏi đầu thuộc về lịch sử giao thương. Câu hỏi thứ hai thuộc về đời sống du mục.

Bài viết này tìm hiểu trà sữa mặn Trung Á qua cả hai mảng đó, từ nguồn gốc trà sữa mặn Trung Á đến cách thức uống này hòa vào đời sống địa phương. Cách tiếp cận này giúp nối lịch sử giao thương với thực hành văn hóa cụ thể. Nội dung dựa trên nghiên cứu khảo cổ học đăng trên Scientific Reports (2016), nghiên cứu dân tộc học về người Kalmyk, Tuvan và Kazakh, hồ sơ Con đường Trà Vĩ đại được Mông Cổ đệ trình UNESCO năm 2025, cùng các tư liệu về tuyến trà – ngựa và thương mại ở Bukhara.

Hai lưu ý trước khi đọc. Một, “trà sữa mặn Trung Á” trong bài là cách gọi chung cho một nhóm tập quán có liên hệ, không phải một món uống duy nhất. Trà sữa Mông Cổ, trà Kalmyk, trà Tuvan, trà Kazakh và trà bơ Tây Tạng có tên gọi, thành phần và phong tục riêng. Hai, không phải cộng đồng nào ở khu vực cũng cho muối vào trà, và bài sẽ chỉ rõ những trường hợp khác biệt đó.

Trà sữa mặn Trung Á là gì?

Trà sữa mặn Trung Á là cách gọi chung cho các loại đồ uống nấu từ trà, thường là trà bánh (trà ép gạch), với nước, sữa và muối, phổ biến ở các cộng đồng chăn nuôi du mục và bán du mục của vùng thảo nguyên nội Á. Vì vậy, khi tìm hiểu trà sữa mặn Trung Á, cần đặt từng công thức trong bối cảnh cộng đồng đã gìn giữ nó. Trong bài, “Trung Á” được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm Mông Cổ, các vùng của người Tuvan, Kalmyk và Kazakh. Đây là những nơi có tư liệu nghiên cứu cụ thể về trà sữa.

Tên gọi và thành phần cơ bản theo từng cộng đồng

Những điểm chung và những điểm không nên gộp chung

Các biến thể trà sữa mặn Trung Á được nêu trên có ba điểm chung. Trà được nấu sôi chứ không chỉ hãm. Sữa và các sản phẩm từ sữa là thành phần trung tâm trong nhiều phiên bản trà sữa mặn Trung Á. Trà bánh là nguyên liệu truyền thống, vì nó dễ vận chuyển và bảo quản, phù hợp với điều kiện sinh hoạt gắn với trà sữa mặn Trung Á.

Tuy vậy, muối không phải một hằng số. Ngay trong trà sữa Mông Cổ, vùng đông và Gobi thường không cho muối. Người Kazakh phía bắc từng uống trà đen không sữa, còn người Kazakh ở thành phố ngày nay có thể uống trà với chanh hoặc mật ong. Vì vậy, “trà sữa mặn Trung Á” nên được hiểu là một gia đình tập quán có nét chung, không phải một công thức chuẩn cho cả khu vực; sự đa dạng ấy là đặc điểm quan trọng của trà sữa mặn Trung Á.

Nguồn gốc trà trong đời sống của các cộng đồng du mục

Lịch sử trà Trung Á không bắt đầu cùng lúc ở mọi nơi, và lịch sử trà sữa mặn Trung Á cũng không thể quy về một mốc khởi đầu duy nhất. Mỗi cộng đồng tiếp nhận trà vào những thời điểm khác nhau, qua những kênh trao đổi khác nhau.

Điểm chung là trà đến thảo nguyên tương đối muộn và ban đầu là hàng xa xỉ, rất lâu trước khi trà sữa mặn Trung Á trở thành thức uống hằng ngày và một phần quen thuộc của văn hóa trà Trung Á.

Trà đến phương Bắc muộn hơn vùng trồng trà

Theo nghiên cứu của Zhiyang Liu (Đại học Trung Sơn, 2024), trà lan đến vùng biên cương phía bắc và cao nguyên Tây Tạng tương đối muộn, vì vùng sản xuất trà chủ yếu nằm phía nam dãy Tần Lĩnh và sông Hoài. Các dân tộc phương Bắc phải có trà qua trao đổi với vùng nội địa. Nghiên cứu nêu một số mốc:

• Thời Tống: giai đoạn đầu tiên có ghi chép rõ ràng về việc các dân tộc phương Bắc uống trà. Trao đổi trà – ngựa trở thành hình thức giao thương quan trọng giữa cư dân nông nghiệp và du mục; các nước Liêu và Kim cũng mua trà của nhà Tống tại các chợ biên giới.
• Thời Nguyên: người Mông Cổ sống phía nam Vạn Lý Trường Thành uống trà rộng rãi, kết hợp cách uống của người Hán với lối sống riêng. Họ thêm các sản phẩm sữa vào trà, tạo ra trà bơ hoặc trà sữa.
• Sau khi nhà Minh thành lập: người Hán nội địa thôi uống trà bơ, còn người Mông Cổ phía bắc Vạn Lý Trường Thành vẫn giữ tập quán của mình.

Trà trong đời sống người Tuvan và Kalmyk

Nghiên cứu của Sharaeva và Aiyzhy (2019) trên tạp chí The New Research of Tuva cho biết người Tuvan ban đầu có trà qua trao đổi hàng hóa ở Mông Cổ. Đến đầu thế kỷ 20, các cửa hàng của người Hoa ở vùng biên giới Uriankhai mới cung cấp trà thường xuyên. Giá trà rất cao: có gia đình đổi một con bò hoặc một con bò đực để lấy trà, và nhà nghiên cứu Potanin ghi nhận các thầy shaman nhận bánh trà làm thù lao cho nghi lễ.

Loại trà phổ biến của người Tuvan là trà xanh ép bánh, gọi là kydat shay (“trà Trung Hoa”) hoặc sarygh shay (“trà vàng”), mỗi bánh khoảng 2 kg. Trà rời chỉ những nhà giàu mới mua nổi, cho thấy trà sữa mặn Trung Á từng gắn với khả năng tiếp cận hàng hóa đường xa. Người Kalmyk cũng dùng trà bánh Trung Hoa và ưa loại này vì ba lý do: không vụn khi di cư, chống ẩm tốt và giá rẻ.

Trà trong đời sống người Kazakh

Với người Kazakh, nghiên cứu của Naymova, Meirmanova và Baydiarova (2019) cho thấy trà trở thành một phần bữa ăn hằng ngày khá muộn, một diễn biến quan trọng trong lịch sử trà sữa mặn Trung Á. Ẩm thực truyền thống của họ đơn giản, xoay quanh thịt và sữa, vì nền kinh tế dựa trên chăn nuôi du mục.

Các tác giả cũng nhận xét việc định cư ven sông, nơi có nhiều nước và chất đốt hơn, đã tạo điều kiện cho việc uống trà phổ biến. Cùng lúc đó, việc làm kumys (sữa ngựa lên men) giảm dần và được trà thay thế một phần. Đây là một chi tiết quan trọng: ở người Kazakh, trà không phải thức uống cổ xưa của du mục, mà gắn với giai đoạn chuyển sang định cư; điều đó giúp làm rõ sự đa dạng của trà sữa mặn Trung Á.

Tóm lại, lịch sử trà Trung Á và câu chuyện trà sữa mặn Trung Á cần được kể theo từng cộng đồng, thay vì gom các tập quán khác nhau thành một truyền thống duy nhất. Người Mông Cổ đã quen với trà từ thời Nguyên, trong khi với người Kazakh và Tuvan, trà chỉ thực sự phổ biến từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.

Con đường giao thương đã đưa trà đến Trung Á như thế nào?

Vì các cộng đồng thảo nguyên không trồng trà, mọi bánh trà trong lều của họ đều đến từ một tuyến thương mại nào đó. Để hiểu lịch sử trà Trung Á và quá trình hình thành trà sữa mặn Trung Á, phần này đi qua bốn mảng tư liệu: bằng chứng khảo cổ, tuyến trà – ngựa, Con đường Trà Vĩ đại qua Mông Cổ và các tuyến phía tây qua Bukhara.

Bằng chứng khảo cổ: Trà trên cao nguyên Tây Tạng từ 1.800 năm trước

Năm 2016, nhóm của nhà khảo cổ thực vật Houyuan Lu (Viện Địa chất và Địa vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc) công bố trên Scientific Reports kết quả phân tích một ngôi mộ khoảng 1.800 năm tuổi ở khu Ngari, Tây Tạng, ở độ cao khoảng 4.300 m. Theo Scientific American, nhóm phát hiện caffeine và theanine, một axit amin có nhiều trong trà, rồi so sánh với mẫu trà từ lăng mộ một hoàng đế nhà Hán khoảng 2.100 năm tuổi.

Kết luận chính của nghiên cứu:

• Trà trong mộ nhiều khả năng đến từ Trung Quốc.
• Phát hiện này sớm hơn ghi chép sớm nhất về trà ở Tây Tạng (thế kỷ 7) khoảng 400–500 năm.
• Kết quả gợi ý một nhánh Con đường Tơ lụa ở vùng cao băng qua Tây Tạng, vốn ít được chú ý.

Nghiên cứu này không nói về trà sữa hay trà mặn. Giá trị của nó là cho thấy trà đã được vận chuyển lên vùng cao xa xôi từ rất sớm, trước cả những truyền thuyết quen thuộc về việc trà đến Tây Tạng qua cuộc hôn nhân của công chúa Văn Thành năm 641. Đây là bối cảnh rộng giúp đặt lịch sử trà sữa mặn Trung Á vào mạng lưới trao đổi lâu dài.

Tuyến trà – ngựa và vai trò của trà bánh

Theo bài viết của Mark Jenkins trên National Geographic (2010), Con đường Trà – Ngựa dài khoảng 1.400 dặm (khoảng 2.250 km), từ Nhã An (Tứ Xuyên) đến Lhasa. Năm 1074, Cơ quan Trà và Ngựa Tứ Xuyên được thành lập và định giá 130 pound (khoảng 59 kg) trà bánh cho một con ngựa.

Đến thế kỷ 13, Trung Quốc đổi hàng triệu pound trà lấy khoảng 25.000 con ngựa mỗi năm. Hoạt động này kéo dài qua thời Minh và đến giữa thời Thanh; từ thế kỷ 18, khi nhu cầu ngựa giảm, trà được đổi lấy da, len, vàng, bạc và dược liệu.

Cùng bài viết mô tả trà bánh được làm từ lá già, cành và cuộng của cây trà, hấp, phơi, trộn với nước gạo rồi ép khuôn, mỗi bánh nặng 1–6 pound. Đây là loại trà đắng nhất, kém mịn nhất, nhưng dễ chở và bền, phù hợp với hành trình dài gắn với trà sữa mặn Trung Á. Tuyến này chủ yếu phục vụ Tây Tạng; nó là ví dụ rõ về cách trà trở thành hàng hóa chiến lược giữa vùng nông nghiệp và vùng du mục.

Đằng sau mỗi loại trà truyền thống là một hành trình lịch sử gắn liền với hoạt động giao thương, sự dịch chuyển của con người và quá trình giao thoa văn hóa giữa các vùng đất.

Với trà Tây Tạng và trà Phổ Nhĩ, Trà Mã Cổ Đạo không chỉ là tuyến đường vận chuyển trà qua những dãy núi hiểm trở, mà còn góp phần kết nối các cộng đồng, hình thành những tập quán thưởng trà và để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử trà châu Á. Vậy những đoàn thương nhân đã đưa trà vượt núi cao bằng cách nào, và điều gì khiến Trà Mã Cổ Đạo trở thành một phần quan trọng trong câu chuyện

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Trà Mã Cổ Đạo: Trầm tích thịnh vượng khởi sinh di sản Trà Phổ Nhĩ]

Con đường Trà Vĩ đại qua Mông Cổ

Với trà sữa Mông Cổ, tuyến quan trọng nhất là Con đường Trà Vĩ đại nối Trung Quốc với Nga và châu Âu. Ngày 9/4/2025, Phái đoàn thường trực Mông Cổ tại UNESCO đã đưa “Đoạn Mông Cổ của Con đường Trà Vĩ đại” vào Danh sách dự kiến Di sản thế giới. Hồ sơ này cho biết:

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre, Tentative List – The Mongolian section of the Great Tea Route (2025).

Điểm giao nhận quan trọng là Kyakhta. Theo Britannica, pháo đài Troitskosavsk của Nga được xây năm 1728 cạnh làng Kyakhta, và tuyến đường mòn lạc đà qua đây là “mối liên kết được công nhận duy nhất” giữa Nga và Trung Quốc trong thế kỷ 17–18.

Bài viết của Bayarmaa Lhagwaa trên QALAM (2024) bổ sung rằng sau Hiệp ước Bura năm 1728, Con đường Trà Vĩ đại đi qua Mông Cổ và bánh trà trở thành một đơn vị tiền tệ bên cạnh bạc. Sharaeva và Aiyzhy (2019) cũng cho biết trà đến Nga từ thế kỷ 17, qua hai tuyến chính vào Siberia: đường Chuya ở phía tây và Kyakhta ở phía đông.

Các tuyến phía tây: Bukhara, Kashgar và thương nhân nhiều nơi

Ở phía tây, trà đến các thành phố ốc đảo qua những tuyến khác. Nghiên cứu của Nozimjon Ibrohimov (2025) về các tuyến thương mại giữa Tiểu vương quốc Bukhara và Ấn Độ nửa sau thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 cho biết thương nhân Ấn Độ cung cấp trà xanh cho Trung Á qua tuyến Kashgar.

Đoàn lạc đà đi từ Bukhara qua Samarkand, Khujand, Osh, Margilan và đèo Bulatog đến Kashgar. Trà từ Peshawar được lưu kho và bán trong các caravanserai (trạm lạc đà) của Bukhara, nơi có 16 loại trà được bán.

Nguồn trà của người Kazakh cũng đa dạng. Theo Naymova và cộng sự (2019), trà đến từ Trung Quốc, người Kalmyk, thương nhân Bukhara và Nga, cùng người Tatar ở Siberia và Volga.

Một lưu ý quan trọng: Các tuyến thương mại giải thích trà đến thảo nguyên bằng cách nào, nhưng không tự giải thích vì sao người dân nấu trà với sữa và muối. Các tư liệu trong bài không chứng minh Con đường Trà trực tiếp tạo ra tập quán trà sữa mặn Trung Á. Câu hỏi đó cần được trả lời bằng điều kiện sống và tập quán ẩm thực của từng cộng đồng.

Lịch sử trà sữa mặn Trung Á không chỉ gắn với thói quen ăn uống của các cộng đồng du mục mà còn đặt ra câu hỏi về hành trình của lá trà qua những tuyến giao thương xuyên lục địa. Tại Nga, trà cũng từng theo các tuyến đường bộ từ Trung Quốc vượt qua những vùng đất rộng lớn để đến với người tiêu dùng, rồi dần hình thành cách thưởng trà đặc trưng với Zavarka – phần cốt trà đậm đặc được pha loãng bằng nước nóng khi uống.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Zavarka là gì? – “Linh hồn” cô đặc trong ấm trà Nga và bí thuật đánh thức vị giác]

Vì sao trà được pha cùng sữa và muối?

Đây là câu hỏi dễ bị trả lời quá đơn giản khi nói về trà sữa mặn Trung Á. Các tư liệu dân tộc học không đưa ra một lý do duy nhất, mà cho thấy nhiều yếu tố cùng tác động: nền kinh tế chăn nuôi, điều kiện khí hậu, quan niệm về sữa và khẩu vị của từng vùng.

Sữa là nền tảng của bữa ăn du mục

Với người chăn nuôi, sữa là thứ có sẵn hằng ngày, còn trà là hàng mua từ xa. Naymova và cộng sự (2019) mô tả ẩm thực truyền thống của người Kazakh xoay quanh thịt và sữa vì nền kinh tế chăn nuôi du mục. Sharaeva và Aiyzhy (2019) liên hệ tầm quan trọng của trà sữa ở người Tuvan và Kalmyk với sự lan rộng của chăn nuôi quảng canh.

Nguồn sữa cũng phản ánh đàn gia súc của từng nơi. Người Tuvan dùng sữa bò, cừu, dê, ngựa, bò Yak và lạc đà; người Tuvan vùng taiga Tozhu dùng sữa tuần lộc; vào mùa đông họ dùng sữa đông đá (doñ süt). Người Kazakh phía tây nam nấu trà với sữa lạc đà béo. Như vậy, sữa trong trà không phải một “công thức” chung mà là sản phẩm của đàn vật nuôi địa phương.

“Thức ăn trắng” và ý nghĩa thiêng liêng của sữa

Sữa không chỉ là dinh dưỡng. Người Kalmyk gọi các món từ sữa là tsahan idän, người Tuvan gọi là ak chem, đều có nghĩa “thức ăn trắng”. Theo Sharaeva và Aiyzhy (2019), sữa và các sản phẩm của nó (bơ, kumys, kem) được xem là tinh khiết, có sức mạnh thanh lọc và tái tạo sự sống, được dâng cho các thần hộ gia và thần gia súc. Vì vậy, trà sữa thường mở đầu nhiều nghi thức.

Tập quán của người Kalmyk cho thấy sữa còn là thước đo đời sống:Đun nước sôi mà không có trà bị xem là điềm nghèo, còn trà không có sữa là dấu hiệu của cảnh nghèo cùng cực.

Trà sữa như một bữa ăn nhẹ trong khí hậu khắc nghiệt

Nhiều nguồn mô tả trà sữa gần với một món ăn hơn là một thức uống giải khát:

• Sharaeva và Aiyzhy (2019) ghi nhận trà sữa đặc có thêm nguyên liệu có thể thay một bữa ăn, và được coi là giúp phục hồi sức lực.
• Bài viết trên QALAM (2024) mô tả hiitste tsai của người Mông Cổ, nấu từ bột mì rang trong mỡ cừu hoặc bơ, thêm lúa mạch hoặc gạo, rồi đến trà, sữa và muối. Cách múc trà lên rồi rót lại từ trên cao giúp trà sánh và “chắc bụng”.
• National Geographic (2010) gọi trà bơ của người Tây Tạng là “bữa ăn nhỏ” của người chăn nuôi sưởi ấm bên bếp phân bò Yak trên cao nguyên lộng gió, nơi thức uống nóng có giá trị rõ ràng trong khí hậu lạnh.

Muối: Tập quán phổ biến nhưng không phải quy tắc chung

Về muối, các nguồn trong bài ghi nhận tập quán nhưng không đưa ra một giải thích thống nhất về lý do. Điều có thể khẳng định là mức mặn phụ thuộc rất nhiều vào khẩu vị địa phương:

• Ở Mông Cổ, vùng tây và trung tâm cho muối vào trà, còn vùng đông và Gobi thường không; một số nơi dùng khujir, một loại muối khoáng (QALAM, 2024).
• Người Kalmyk nói có thể đoán gốc gác một gia đình qua vị trà: mặn và đậm là phía bắc, nhiều sữa là phía tây (Sharaeva & Aiyzhy, 2019).
• Ở người Kazakh, chỉ các nhóm sống gần người Kalmyk mới dùng sữa, bơ và muối theo kiểu “trà Kalmyk”; người Kazakh Altai có thể thêm kem, kem chua, talkan (bột ngũ cốc rang), mỡ, muối hoặc đường (Naymova et al., 2019).

Bài không đưa ra giải thích sinh lý học về việc cơ thể cần muối, vì các nguồn được tham khảo không chứng minh điều đó.

Tóm tắt vai trò của từng thành phần trong trà sữa mặn Trung Á

Trà sữa mặn trong văn hóa tiếp khách và sinh hoạt thường ngày

Nếu phần giao thương cho biết trà đến từ đâu, thì phần này cho thấy trà sữa mặn Trung Á được dùng để làm gì trong đời sống và văn hóa trà Trung Á. Ở các cộng đồng được khảo sát, bát trà sữa mặn Trung Á gắn với ba việc: Dâng cúng buổi sáng, sắp xếp thứ bậc trong gia đình và tiếp đón khách.

Trà sữa Mông Cổ và vai trò của người phụ nữ

Trong nghiên cứu dân tộc học Tea Practices in Mongolia: Female Power and Gendered Meanings from Birth to Death (2016), Gaby Bamana xem các tập quán trà là một tập hợp hành động xã hội lấy trà làm biểu tượng chính, và các hành động này chủ yếu do phụ nữ đảm nhận. Ông dùng khái niệm “quyền lực nữ giới” để chỉ khả năng của người phụ nữ tác động đến hành động của người khác từ vị trí xã hội của mình.

Theo mô tả của nhà xuất bản, những ý nghĩa người phụ nữ tạo ra qua trà bổ sung cho hệ thống văn hóa phụ hệ, chứ không đối lập với nó. Bamana cũng đặt câu hỏi liệu có thể nói về một “văn hóa trà Mông Cổ” thống nhất hay không, một lời nhắc đáng nhớ khi viết về văn hóa trà Trung Á nói chung.

Bài viết của Bayarmaa Lhagwaa (QALAM, 2024) bổ sung chi tiết đời thường: người Mông Cổ gọi trà là ideenii deej, “đỉnh cao của các món ăn”. Mỗi sáng, bà chủ nhà hắt trà lên Bầu trời Xanh Vĩnh cửu và các thần linh của thiên nhiên, núi thiêng; nhiều gia đình đặt thêm một chén trà lên bàn thờ Phật.

Nghi thức dâng phần trà đầu tiên

Phần trà đầu tiên trong ngày không dành cho người uống. Đây là điểm chung nổi bật của các cộng đồng, dù cách thực hiện khác nhau:

Với người Kalmyk, số lần khuấy trà cũng mang ý nghĩa: 77 hoặc 99 lần, trong đó số bảy gắn với tổ tiên, số chín tượng trưng cho thịnh vượng, gia súc đông đúc và lửa; một số nguồn ghi 108 lần, có thể do ảnh hưởng Phật giáo. Người Tuvan khuấy ít nhất 40 lần, liên hệ với nữ thần bếp lửa “có bốn mươi lưỡi lửa”.

Phép tắc tiếp khách bằng trà sữa

Trà là thứ đầu tiên được mời khi có khách, và cách rót, cách đưa, cách nhận đều có quy tắc riêng.

Trà trong những dịp quan trọng của đời người

Trà sữa mặn Trung Á không chỉ có mặt trong bữa sáng. Ở người Kazakh, theo Naymova và cộng sự (2019), một bữa ăn thường bắt đầu bằng trà, tiếp đến thịt rồi lại trà; người làm mai được mời trà rất lâu và chuyện chính chỉ được bàn sau bữa ăn; người đến chia buồn sau tang lễ được mời một chén “trà nhanh”.

Ở người Kalmyk, lễ hội mùa đông Zul gắn với một truyền thuyết về trà sữa chữa bệnh, và vào dịp này người ta dâng trà sữa lên bàn thờ.

Những chi tiết này cho thấy trong văn hóa trà Trung Á, bát trà sữa mặn vừa là món uống hằng ngày, vừa là ngôn ngữ xã hội để thể hiện sự tôn trọng, thứ bậc và niềm tin. Đó cũng là lớp ý nghĩa làm nên sức sống của trà sữa mặn Trung Á. Đây cũng là lớp ý nghĩa khiến trà sữa mặn Trung Á vượt ra ngoài câu chuyện ẩm thực.

Trà sữa mặn Trung Á cho thấy trà có thể thích nghi với điều kiện tự nhiên và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống du mục.

Ở một vùng đất khác, trà bạc hà Maghrebi của Ma-rốc cũng mang ý nghĩa vượt xa một thức uống thông thường: đó là biểu tượng của lòng hiếu khách, sự hào phóng và những cuộc gặp gỡ cộng đồng. Từ cách người dân kết hợp trà xanh với bạc hà, đường đến nghi thức mời trà trong đời sống thường ngày, mỗi chi tiết đều phản ánh quá trình giao thoa văn hóa và sự sáng tạo của con người

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Trà Bạc hà Maghrebi: Tinh hoa văn hóa trà Ma-rốc]

Sự khác biệt giữa trà Mông Cổ và các loại trà sữa của cộng đồng lân cận

Cùng thuộc nhóm trà sữa mặn Trung Á, nhưng cách pha của mỗi cộng đồng khác nhau từ thời điểm cho trà vào nồi, thứ tự thêm nguyên liệu đến cách khuấy; vì vậy, so sánh cần gắn với từng cộng đồng cụ thể. Sharaeva và Aiyzhy (2019) nhấn mạnh trà Kalmyk và trà Tuvan khác nhau chính ở cách nấu, thứ tự thêm nguyên liệu và kỹ thuật khuấy cuối cùng.

So sánh cách pha theo tư liệu

Trà sữa Mông Cổ, trà Kalmyk và trà Tuvan

Người Kalmyk và người Mông Cổ có quan hệ ngôn ngữ và lịch sử gần gũi, nên trà của họ có nhiều điểm chung: trà bánh, sữa, muối, chất béo và động tác múc rót. Điểm khác nằm ở chi tiết: người Kalmyk lọc trà và có thể thêm gia vị như lá nguyệt quế, nhục đậu khấu; người Mông Cổ có phiên bản hiitste tsai với bột rang và ngũ cốc.

Trà Kalmyk còn mang dấu ấn lịch sử riêng trong bức tranh rộng hơn của trà sữa mặn Trung Á. Trong thời gian bị lưu đày (1943–1956), người Kalmyk không có trà của mình. Sau khi trở về, trà xanh ép bánh của Gruzia và trà đen ép bánh trở thành nguyên liệu chính, và họ bắt đầu pha trộn trà đen với trà xanh (Sharaeva & Aiyzhy, 2019).

Trà Kazakh: Từ “trà Kalmyk” đến ấm samovar

Trà của người Kazakh là ví dụ rõ về sự biến đổi. Theo Naymova và cộng sự (2019), những nhóm Kazakh sống gần người Kalmyk từng uống “trà Kalmyk” với sữa, bơ và muối, trong khi cách uống phổ biến ngày nay là rót trà đậm lên sữa trong bát rồi pha thêm nước sôi từ ấm samovar, tỷ lệ được canh “theo cảm nhận”.

Trà đen được gọi là kyzyl shai, nghĩa là “trà đỏ”, do màu nâu đỏ khi pha với sữa. Ấm samovar, chén kese và hộp đựng đồ trà (shay sandyk) xuất hiện cùng với tập quán uống trà.

Như vậy, không thể nói người Kazakh có “một” cách uống trà, cũng không thể xem trà sữa mặn Trung Á là một công thức đồng nhất. Tập quán khác nhau theo vùng, theo thời kỳ và theo mức độ định cư, nên lịch sử trà sữa mặn Trung Á cần được trình bày theo bối cảnh cụ thể.

Văn hóa trà không chỉ được thể hiện qua loại lá trà được sử dụng hay cách pha chế, mà còn nằm trong những dụng cụ, nghi thức và không gian thưởng trà của mỗi dân tộc. Nếu trà bơ Tây Tạng phản ánh khả năng thích nghi với đời sống trên cao nguyên, thì văn hóa Samovar của Nga lại gắn với hình ảnh chiếc ấm kim loại giữ nước nóng, những buổi quây quần bên bàn trà và tinh thần hiếu khách giữa mùa đông lạnh giá.

Từ cấu tạo đặc biệt của chiếc ấm, cách pha cốt trà Zavarka đến những phong tục uống trà truyền thống, Samovar cho thấy một vật dụng quen thuộc có thể trở thành biểu tượng văn hóa của cả một đất nước

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Văn hóa Samovar: Tại sao người Nga gọi chiếc ấm đồng là “Tướng quân trên bàn trà”?]

Trà bơ Tây Tạng: Họ hàng nhưng không phải cùng một truyền thống

Trà bơ Tây Tạng thường bị xếp chung với trà sữa Mông Cổ và trà sữa mặn Trung Á, nhưng thành phần chính là trà bánh, bơ bò Yak và muối. National Geographic (2010) ghi lại tại tu viện Drepung (xây năm 1416), một nồi trà cỡ nhỏ cần 25 bánh trà, 70 kg bơ Yak và 3 kg muối. Trà này đến Tây Tạng chủ yếu qua tuyến trà – ngựa từ Tứ Xuyên, khác với Con đường Trà Vĩ đại qua Mông Cổ.

Trà bơ Tây Tạng là minh chứng cho cách con người thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt thông qua văn hóa ẩm thực. Sự kết hợp giữa trà lên men, bơ động vật và muối không chỉ tạo nên hương vị đặc trưng mà còn phản ánh nhịp sống du mục, thói quen sinh hoạt và lịch sử giao thương trên cao nguyên Tây Tạng.

👉 Xem ngay bài viết của ILOTA tại đây: [Trà bơ và văn hóa du mục Tây Tạng: Hương vị từ “mái nhà thế giới”]

Có quan điểm cho rằng tập quán trà của người Mông Cổ đơn giản bắt nguồn từ Tây Tạng. Tư liệu trong bài không ủng hộ cách nhìn đơn tuyến đó: nghiên cứu của Liu (2024) mô tả người Mông Cổ thời Nguyên tự kết hợp cách uống trà của người Hán với sản phẩm sữa của mình. Tuy vậy, để kết luận chắc chắn về nguồn gốc cần thêm nghiên cứu chuyên sâu.

Di sản văn hóa trà du mục trong đời sống hiện đại

Đời sống của người Mông Cổ, Kalmyk, Tuvan hay Kazakh ngày nay đã khác nhiều so với thời du mục, nhưng nhiều tập quán liên quan đến trà sữa mặn Trung Á vẫn được gìn giữ trong gia đình và lễ hội. Trà bánh mất dần vai trò, trà túi và trà sữa pha sẵn xuất hiện. Nhưng các tư liệu cho thấy trà sữa mặn Trung Á không biến mất, mà chuyển từ một nhu cầu sinh hoạt thành một dấu hiệu bản sắc.

Trà sữa như dấu hiệu bản sắc dân tộc

Sharaeva và Aiyzhy (2019) cho biết cả người Kalmyk và người Tuvan đều xem trà sữa là một dấu hiệu dân tộc. Trà sữa đóng gói và loại pha từ kem bột rất phổ biến, nhưng thường chỉ được coi là thứ thay thế cho trà “của mình”. Hai cộng đồng đã biến trà thành dịp lễ hội riêng:

Những thay đổi của văn hóa trà Trung Á trong đời sống hiện đại

Các tư liệu ghi nhận nhiều thay đổi cụ thể:

• Nguyên liệu: người Kazakh dùng trà bánh đến khoảng thập niên 1950–1960, sau đó chuyển sang trà lá rời; thời Xô viết, các loại trà “Ba con voi” và “Trà số 36” được ưa chuộng; ngày nay phổ biến nhất là gói 500 g (Naymova et al., 2019).
• Khẩu vị đô thị: người Kazakh ở thành phố có thể uống trà với chanh hoặc mật ong (Naymova et al., 2019).
• Chế phẩm pha sẵn: trà sữa đóng gói và trà pha kem bột phổ biến ở người Kalmyk và Tuvan (Sharaeva & Aiyzhy, 2019).
• Dụng cụ: ở Mông Cổ, trà thường được rót vào bình giữ nhiệt sau khi nấu (QALAM, 2024).
• Giá trị chữa bệnh trong quan niệm dân gian: trà sữa vẫn được xem là giúp phục hồi sức lực, và người Mông Cổ có món banshtai tsai (trà với bánh bao nhỏ) khi mệt hoặc hơi ốm. Đây là quan niệm văn hóa, không phải khuyến nghị y tế.

Giữ đúng tinh thần khi giới thiệu trà sữa mặn Trung Á

Khi trà sữa Mông Cổ hay trà Kalmyk xuất hiện trong thực đơn quán cà phê, trà quán hoặc các chuyến du lịch, có ba nguyên tắc giúp giữ đúng tinh thần của chúng:

1. Gọi đúng tên và đúng cộng đồng. Süütei tsai, khalmg tsä, süttüg shay và shai là những thức uống khác nhau, không nên gộp chung thành một “trà du mục”.
2. Không mặc định trà nào cũng mặn. Nhiều vùng và nhiều gia đình không cho muối.
3. Kể cả câu chuyện xã hội. Giá trị của bát trà nằm ở nghi thức dâng cúng, thứ tự mời và vai trò của người phụ nữ, không chỉ ở công thức.

Nguồn tham khảo của ILOTA

Nghiên cứu học thuật

1. Lu, H., et al. (2016). Earliest tea as evidence for one branch of the Silk Road across the Tibetan Plateau. Scientific Reports, 6, 18955. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4704058/
2. Sharaeva, T.I. & Aiyzhy, E.V. (2019). Tea in the traditional culture of the Kalmyks and Tuvans. The New Research of Tuva, 4. DOI: 10.25178/nit.2019.4.12. https://nit.tuva.asia/nit/en/article/view/890
3. Naymova, O., Meirmanova, G. & Baydiarova, K. (2019). Kazakh tea ceremony: traditions and innovations. Central Asian Journal of Social Sciences and Humanities, 5(1), 20–26. DOI: 10.26577/CAJSH-2019-1-s3. https://jhumansoc-sc.kaznu.kz/index.php/1-eurasian/article/view/182
4. Liu, Z. (2024). The spread and changes of tea and tea drinking customs in minority areas of North and the Tibetan Plateau in China. International Journal of Business Anthropology, 14(2). DOI: 10.33423/ijba.v14i2.7478. https://articlegateway.com/index.php/IJBA/article/view/7478
5. Ibrohimov, N.I. (2025). Trade routes connecting the Bukhara Emirate and India in the second half of the 19th – early 20th centuries. Journal of Social Sciences and Humanities Research Fundamentals, 5(5), 133–136. DOI: 10.55640/jsshrf-05-05-34. https://inlibrary.uz/index.php/jsshrf/article/view/108117
6. Bamana, G. (2016). Tea practices in Mongolia: Female power and gendered meanings from birth to death. Bethesda: Academica Press. https://librarysearch.aut.ac.nz/vufind/Record/1362271
7. Bamana, G. Female power and gendered meanings in Mongolian tea practices (tóm tắt báo cáo, Mongolei-Colloquium, Đại học Bonn). https://www.ioa.uni-bonn.de/mongtib/de/colloquien/bilder-und-pdfs/23-gabriel-bamana-female-power-and-gendered-meanings-in-mongolian-tea-practices.pdf

Tư liệu tổ chức và báo chí uy tín

8. UNESCO World Heritage Centre (2025). The Mongolian section of the Great Tea Route (Tentative List, ref. 6817). https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6817/
9. Encyclopædia Britannica. Kyakhta. https://www.britannica.com/place/Kyakhta
10. Jenkins, M. (2010). The forgotten road. National Geographic. https://www.nationalgeographic.com/magazine/article/tea-horse
11. Scientific American (2016). Archaeologists uncover another branch of the Silk Road. https://www.scientificamerican.com/article/archaeologists-uncover-another-branch-of-the-silk-road/
12. Lhagwaa, B. (2024). A Mongol’s strength lies in süütei tsai. QALAM. https://qalam.global/en/articles/suutei-cai-sila-mongola-ru

Kết luận

Trà sữa mặn Trung Á là kết quả của hai dòng chảy gặp nhau, tạo nên một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử trà Trung Á. Dòng thứ nhất là thương mại: từ tuyến trà – ngựa thời Tống, Con đường Trà Vĩ đại qua Kyakhta đến các đoàn lạc đà Kashgar – Bukhara, trà bánh được đưa đến những vùng không trồng được trà. Dòng thứ hai là đời sống du mục: sữa từ đàn gia súc, khí hậu lạnh, quan niệm về “thức ăn trắng” và các phép tắc tiếp khách đã biến trà thành món uống vừa nuôi sống vừa mang ý nghĩa xã hội.

Những điểm chính cần nhớ:

• Không phải một món uống duy nhất: trà sữa Mông Cổ, trà Kalmyk, trà Tuvan, trà Kazakh và trà bơ Tây Tạng có tên gọi, cách pha và phong tục riêng.
• Lịch sử trà Trung Á không đồng đều: người Mông Cổ quen với trà từ thời Nguyên, còn với người Kazakh và Tuvan, trà chỉ phổ biến từ thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.
• Thương mại đưa trà đến, đời sống quyết định cách uống: tư liệu không chứng minh Con đường Trà trực tiếp tạo ra tập quán pha trà với sữa và muối.
• Muối là khẩu vị vùng miền: vùng đông và Gobi của Mông Cổ thường không cho muối.
• Văn hóa trà Trung Á vẫn sống: qua Ngày Trà Kalmyk, Lễ hội Trà Tuva và hồ sơ UNESCO về Con đường Trà Vĩ đại.

Một bát trà sữa mặn Trung Á vì vậy không chỉ là trà cộng sữa cộng muối, mà còn là lát cắt của lịch sử trà Trung Á và đời sống du mục. Nhìn từ góc độ ấy, trà sữa mặn Trung Á cho thấy cách một hàng hóa nhập khẩu trở thành dấu hiệu văn hóa địa phương. Đó là nơi gặp nhau của những đoàn lạc đà vượt sa mạc Gobi, những đàn gia súc trên thảo nguyên và đôi tay người phụ nữ múc trà mỗi sáng.

👉 Tìm hiểu thêm: [Các sản phẩm trà tại ILOTA]

ILOTA  – Xưởng sản xuất Cà phê & Trà

1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0989 099 033 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0988 345 175 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội