Cà phê nước Anh: Từ Coffeehouse thế kỷ 17 đến văn hóa cà phê ngày nay

Cà phê nước Anh có lịch sử phát triển từ những coffeehouse thế kỷ 17 đến văn hóa cà phê hiện đại. Khám phá nguồn gốc và hành trình đặc biệt này cùng ILOTA.

Nhắc đến nước Anh, phần lớn chúng ta nghĩ ngay đến trà: tách trà chiều, bánh scone, nghi thức “afternoon tea”. Nhưng có một sự thật ít người để ý: Theo British Coffee Association (BCA), người Anh hiện uống khoảng 98 triệu cốc cà phê mỗi ngày. Và hơn ba thế kỷ rưỡi trước khi những chuỗi coffee shop phủ kín các con phố London, chính cà phê nước Anh đã tạo ra một trong những không gian xã hội quan trọng nhất trong lịch sử nước Anh: Coffeehouse.

Cà phê nước Anh không phải câu chuyện về một loại cây bản địa. Anh không trồng cà phê. Hạt cà phê đến từ những vùng đất rất xa, theo các tuyến thương mại nối Yemen, Đế quốc Ottoman và Địa Trung Hải với châu Âu. Điều khiến lịch sử cà phê nước Anh đáng kể là cách người Anh tiếp nhận nó: không chỉ như một thức uống, mà như cái cớ để tụ họp, đọc tin, tranh luận, làm ăn và trao đổi ý tưởng.

Bởi vậy, tìm hiểu nguồn gốc cà phê ở Anh không chỉ là tìm thời điểm những hạt cà phê đầu tiên xuất hiện tại quốc gia này. Đó còn là câu chuyện về cách một thức uống ngoại nhập dần hình thành văn hóa cà phê Anh, từ những coffeehouse đầu tiên cho đến các coffee shop hiện đại.

Bài viết này đi theo hành trình của cà phê nước Anh từ những coffeehouse đầu tiên ở Oxford và London giữa thế kỷ XVII, qua giai đoạn cạnh tranh với trà, đến văn hóa cà phê Anh hiện đại với Coffee shop, Espresso và Specialty coffee. Nội dung được tổng hợp từ các công trình sử học của Brian Cowan đăng trên The Historical Journal, tư liệu của Courtauld Institute, Bảo tàng Victoria and Albert (V&A), Lloyd’s, cùng dữ liệu tiêu dùng của British Coffee Association.

Nguồn gốc cà phê ở Anh: Cà phê du nhập từ đâu?

Để hiểu nguồn gốc cà phê ở Anh, cần bắt đầu từ một hành trình dài hơn nhiều so với biên giới nước Anh. Cà phê nước Anh không hình thành từ một vùng trồng cà phê bản địa mà bắt đầu từ quá trình giao thương giữa châu Âu với các khu vực sản xuất và buôn bán cà phê ở bên ngoài nước Anh.

Cà phê đến Anh theo các tuyến giao thương thế kỷ XVII

Cây cà phê có nguồn gốc từ Ethiopia, nhưng văn hóa uống cà phê được định hình tại Yemen và thế giới Hồi giáo. Theo Bảo tàng V&A, cà phê vốn là thức uống địa phương làm từ quả rang của loại cây mọc ở Yemen; hạt cà phê xuất từ cảng Mocha trên bờ biển Ả Rập đến Istanbul vào năm 1543. Từ Istanbul, các quán cà phê lan khắp Đế quốc Ottoman và trở thành một phần của đời sống đô thị.

Để hiểu đầy đủ lịch sử cà phê nước Anh, không thể bỏ qua hành trình của hạt cà phê trước khi nó xuất hiện trong những coffeehouse đầu tiên. Yemen từng giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử thương mại và phát triển cà phê, gắn với vùng Mocha và hành trình đưa cà phê từ thế giới Ả Rập đến nhiều khu vực khác.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Lịch sử cà phê Yemen: Hành trình 600 năm từ cái nôi Mocha đến huyền thoại cà phê thế giới]

Người châu Âu ban đầu biết đến cà phê qua ghi chép của các nhà du hành. Theo Courtauld Institute, phải đến thập niên 1650, những coffeehouse đầu tiên mới bắt đầu xuất hiện ở Oxford và London. Người đưa thói quen uống cà phê về châu Âu chủ yếu là các thương nhân buôn bán với Thổ Nhĩ Kỳ, những người đã tận mắt thấy quán cà phê ở các thành phố Ottoman

Vì sao lại là giữa thế kỷ XVII? Có thể nhìn vào ba điều kiện cùng hội tụ:

Yếu tố thứ hai được sử gia Brian Cowan nhấn mạnh trong cuốn The Social Life of Coffee (Yale University Press, 2005). Theo Cowan, chính giới virtuosi đã khơi dậy sự quan tâm ban đầu đến cà phê và tạo ra “khuôn mẫu xã hội” cho các coffeehouse đầu tiên. Nói cách khác, nguồn gốc cà phê ở Anh gắn với sự kết hợp giữa thương mại, tò mò trí thức và đời sống đô thị.

Oxford: Nơi coffeehouse đầu tiên của Anh ra đời

Trong bài nghiên cứu “The Rise of the Coffeehouse Reconsidered” đăng trên The Historical Journal (tập 47, 2004), Brian Cowan xác định coffeehouse đầu tiên của Anh được mở tại Oxford năm 1650, còn coffeehouse đầu tiên của London xuất hiện năm 1652.

Việc Oxford đi trước London không phải ngẫu nhiên. Đây là thành phố đại học, nơi tập trung học giả, sinh viên và những người có điều kiện tiếp cận sách vở, thư từ, thông tin từ các vùng xa. Một thức uống mới lạ, được quảng bá là giúp tỉnh táo, dễ dàng tìm được khách hàng trong môi trường đó.

Trước khi coffeehouse trở thành một phần quan trọng của lịch sử cà phê nước Anh, mô hình quán cà phê đã xuất hiện tại thế giới Hồi giáo. Từ một không gian uống cà phê, những quán đầu tiên dần trở thành nơi gặp gỡ, trao đổi thông tin và chia sẻ tri thức – những đặc điểm sau này cũng xuất hiện trong coffeehouse Anh.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Sự ra đời của quán cà phê đầu tiên trên thế giới: “Trường học thông thái” bị lãng quên suốt 5 thế kỷ]

London và Pasqua Rosée

Nhân vật gắn với coffeehouse đầu tiên ở London là Pasqua Rosée. Theo Courtauld Institute, Rosée là người giúp việc của Daniel Edwards, một thương nhân thuộc Levant Company của Anh. Cả hai đều đã trải nghiệm văn hóa cà phê ở thành phố thương mại Smyrna của Đế quốc Ottoman. Edwards nhập nguyên liệu về London, còn Rosée mở coffeehouse tại St Michael’s Alley, Cornhill, khu thương mại của London, vào khoảng năm 1652.

V&A mô tả quán của Rosée được mở với biển hiệu mang hình đầu của chính ông, gần Cornhill. Những coffeehouse đầu tiên ở Anh có nội thất khá đơn giản, nhưng vẫn giữ một số dấu hiệu gợi nguồn gốc Ottoman: Người phục vụ đôi khi đội khăn xếp, và biển hiệu bên ngoài thường vẽ đầu của một vị sultan.

Chi tiết này cho thấy một điều thú vị trong lịch sử cà phê nước Anh: Ngay từ đầu, cà phê đã được “bán” kèm với hình ảnh và câu chuyện về một nền văn hóa khác. Khách đến coffeehouse không chỉ mua một cốc đồ uống, mà mua cả cảm giác tiếp cận một thế giới xa lạ.

Coffeehouse đã thay đổi cách người Anh uống cà phê như thế nào?

Nếu chỉ là một thức uống mới, cà phê có thể đã dừng lại ở vị trí của một món hàng lạ trong tủ của giới khá giả. Nhưng trong lịch sử cà phê nước Anh, điều làm nên khác biệt là cà phê không chỉ được tiếp nhận như một loại đồ uống mới. Cà phê nước Anh đi vào đời sống thông qua một loại không gian hoàn toàn mới: Coffeehouse. Chính những không gian này đã góp phần định hình cách người Anh tiếp cận cà phê, đồng thời đặt nền móng cho văn hóa cà phê Anh về sau.

Từ một loại đồ uống mới đến một không gian công cộng

Cowan nhận định coffeehouse là một kiểu địa điểm khác với các quán công cộng khác ở Anh thời kỳ đầu cận đại, như quán rượu (tavern) hay quán bia (alehouse). Vì vậy, nó cũng được chính quyền đối xử khác: bài nghiên cứu trên The Historical Journal tập trung vào chính lịch sử cấp phép và quản lý coffeehouse ở Anh thế kỷ XVII.

Sự khác biệt dễ thấy nhất nằm ở chính đồ uống. Rượu và bia làm người ta say; cà phê giữ cho người ta tỉnh táo. Một không gian mà mọi người có thể ngồi lâu, trò chuyện, đọc và tranh luận trong trạng thái tỉnh táo đã mở ra kiểu giao tiếp xã hội khác hẳn quán rượu.

Courtauld Institute cung cấp một chi tiết minh họa rõ sự khác biệt này: Trong khi coffeehouse công cộng dùng bình cà phê đơn giản, những chiếc bình bạc như bình do thợ bạc Augustin Courtauld chế tác lại là vật quý trong gia đình, được mang ra để thể hiện gu thẩm mỹ và sự giàu có của chủ nhân.

Coffeehouse London phát triển mạnh

Sau quán của Pasqua Rosée, coffeehouse nhanh chóng lan rộng khắp London. Đến cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII, coffeehouse đã trở thành một thiết chế quen thuộc của đời sống đô thị London.

Điều đáng chú ý là mỗi coffeehouse dần có tệp khách riêng. Trong bài điểm sách đăng trên London Review of Books, sử gia Steven Shapin dẫn lại quan sát của một du khách Thụy Sĩ những năm 1720: có coffeehouse dành cho học giả và người có tài ăn nói, có nơi cho giới chính trị, có nơi cho những người chuyên săn tin.

Shapin cũng nhắc lại phát hiện của Cowan: gần như ngay khi hai nhãn chính trị Whig và Tory xuất hiện vào thập niên 1680, đã có những coffeehouse gắn với từng phe.

Như vậy, coffeehouse London không phải một mô hình đồng nhất. Nó là một mạng lưới các không gian, mỗi nơi phục vụ một cộng đồng, một mối quan tâm hoặc một lợi ích riêng. Đây là nền tảng để văn hóa cà phê Anh hình thành: cà phê gắn với việc thuộc về một nhóm, một cuộc trò chuyện, một mạng lưới.

Coffeehouse cũng gây lo ngại cho chính quyền

Một không gian nơi người ta tụ họp bàn chuyện thời sự đương nhiên khiến chính quyền chú ý. Cowan chỉ ra rằng các chính quyền thời đó đã rất lúng túng trong việc quản lý coffeehouse, và việc gây sức ép lên coffeehouse vẫn tiếp diễn cả sau năm 1688, nhiều hơn so với cách các sử gia thường mô tả.

Cowan cũng cảnh báo không nên nhìn sự trỗi dậy của coffeehouse như một “chiến thắng đơn giản” của không gian công cộng hiện đại. Đây là góc nhìn đáng giá: lịch sử cà phê nước Anh không phải câu chuyện thẳng một chiều về tự do ngôn luận, mà là quá trình thương lượng giữa nhu cầu xã hội mới và sự kiểm soát của nhà nước.

Vì sao coffeehouse trở thành trung tâm đời sống xã hội Anh?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất để hiểu cà phê nước Anh và lý giải vì sao coffeehouse có vai trò đặc biệt trong lịch sử cà phê nước Anh. Câu trả lời ngắn gọn: coffeehouse phát triển không chỉ vì người Anh thích một loại đồ uống mới, mà vì nó đáp ứng một nhu cầu xã hội mới về thông tin, giao tiếp và giao dịch.

Trong quá trình hình thành văn hóa cà phê Anh, coffeehouse dần trở thành không gian để con người gặp gỡ, trao đổi tin tức, thảo luận và kết nối các hoạt động thương mại. Cowan tóm lại lời giải thích của mình bằng ba yếu tố đặc trưng của nước Anh thời đó: sự tò mò, thương mại và xã hội dân sự.

Coffeehouse và tin tức

Thế kỷ XVII là giai đoạn báo in và tin tức thời sự phát triển mạnh ở Anh. Coffeehouse trở thành nơi người ta tìm đến để đọc tin, nghe tin và bàn luận về tin. Trong nghiên cứu của mình, Cowan phân tích coffeehouse như nơi thông tin được lan truyền và diễn ngôn chính trị diễn ra, đồng thời ghi nhận các chính quyền đã tìm mọi cách để kiểm soát các cuộc bàn luận chính trị tại đây.

Không phải coffeehouse nào cũng là “ổ” chống đối. Theo Shapin, quán cà phê Sam’s từng là căn cứ của Roger L’Estrange, nhà báo bảo hoàng kiêm quan kiểm duyệt báo chí chính thức. Điều đó cho thấy coffeehouse là chiến trường thông tin của nhiều phe, chứ không thuộc về riêng phe nào.

Với người đến uống cà phê, cốc đồ uống và dòng tin tức đi liền với nhau. Đây là một đặc điểm mà văn hóa cà phê Anh giữ lại theo nhiều cách khác nhau cho đến ngày nay: cà phê gắn với việc cập nhật, trao đổi và kết nối.

Coffeehouse và giới trí thức

Như đã đề cập, Cowan cho rằng giới virtuosi, những quý ông bảo trợ nghệ thuật và khoa học, là người tạo ra khuôn mẫu xã hội cho các coffeehouse đầu tiên. Ông cũng nhận định khi coffeehouse dần giữ vai trò trung tâm trong đời sống thương mại và dân sự của Anh, chính giới virtuosi cũng bị thay đổi bởi phát minh của họ.

Điều này giúp giải thích vì sao coffeehouse đầu tiên xuất hiện ở Oxford, một thành phố đại học. Cà phê, vốn được biết đến là thức uống giúp tỉnh táo, phù hợp với những buổi đọc sách, viết lách và tranh luận học thuật kéo dài. Coffeehouse trở thành nơi các ý tưởng về triết học tự nhiên, chính trị và xã hội được đem ra thảo luận bên ngoài khuôn viên trường học.

Coffeehouse từng được ví như những “trường đại học một penny” – nơi một cốc cà phê có thể mở ra cả một thế giới kiến thức, tin tức và tranh luận. Tìm hiểu vì sao những quán cà phê Anh thế kỷ XVII lại được gọi là Penny Universities và chúng đã đóng vai trò như thế nào trong đời sống trí thức nước Anh.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Penny Universities là gì? Lịch sử quán cà phê Anh Quốc – “Internet” của Thế kỷ 17]

Coffeehouse và thương mại

V&A nhận định coffeehouse ở Anh được các thương nhân giới thiệu và nhanh chóng trở thành nơi hợp thời để thương nhân gặp gỡ. Coffeehouse tạo ra môi trường cho một nền văn hóa kinh doanh và tranh luận chính trị mới, gắn với sự ra đời của hệ thống ngân hàng và bảo hiểm hiện đại .

Ví dụ tiêu biểu nhất là Lloyd’s of London, thị trường bảo hiểm nổi tiếng thế giới. Theo chính Lloyd’s, nơi đầu tiên của tổ chức này là quán cà phê của Edward Lloyd trên phố Tower Street, đã hoạt động ổn định tại khu City of London vào năm 1688.

Quán dần được biết đến là nơi để mua bảo hiểm hàng hải, rồi chuyển đến Lombard Street năm 1691, và đến năm 1774 thì dời sang Royal Exchange. Britannica còn ghi nhận năm 1696, Edward Lloyd từng xuất bản Lloyd’s News với tin tức về hoạt động tàu thuyền, tiền thân của Lloyd’s List.

Câu chuyện Lloyd’s cho thấy rõ cơ chế vận hành của coffeehouse: chủ quán cung cấp không gian và thông tin đáng tin cậy, khách hàng tự tạo ra giao dịch. Cà phê là chất xúc tác, còn giá trị thực sự nằm ở mạng lưới con người.

Coffeehouse đã biến cà phê thành văn hóa

Tổng hợp ba vai trò trên, có thể rút ra luận điểm cốt lõi của lịch sử cà phê nước Anh: Coffeehouse không chỉ đưa cà phê vào đời sống Anh, mà chính coffeehouse đã biến cà phê thành một phần của đời sống xã hội.

Đây cũng là một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành văn hóa cà phê Anh, khi cà phê không còn đơn thuần là một mặt hàng nhập khẩu mà trở thành một phần của sinh hoạt, giao tiếp và trao đổi xã hội. Nếu không có không gian này, cà phê nước Anh có lẽ chỉ là một mặt hàng nhập khẩu, không phải một nền văn hóa.

Văn hóa cà phê Anh không chỉ được hình thành ở London. Scotland cũng có một câu chuyện riêng về cách cà phê bước vào đời sống, phát triển cùng các không gian giao tiếp và thay đổi theo văn hóa địa phương. Nếu muốn mở rộng góc nhìn về văn hóa cà phê Anh, hãy khám phá câu chuyện cà phê tại Scotland.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Văn hóa cà phê Scotland: Vì sao 1 tách cà phê lại kể được câu chuyện của cả một vùng đất?]

Văn hóa cà phê Anh thay đổi như thế nào sau thời kỳ Coffeehouse?

Nhiều bài viết kể lịch sử cà phê nước Anh theo mô hình “trỗi dậy rồi suy tàn”: Coffeehouse bùng nổ ở thế kỷ XVII, rồi lụi tàn khi trà lên ngôi. Brian Cowan đề xuất một cách nhìn khác: lịch sử quán cà phê ở châu Âu nên được hiểu như một quá trình liên tục thay đổi và thích nghi, thay vì một câu chuyện “thăng trầm” kịch tính. Nhìn từ góc độ này, văn hóa cà phê Anh không biến mất khi trà trở nên phổ biến, mà tiếp tục thay đổi theo những điều kiện xã hội, kinh tế và thị hiếu tiêu dùng mới.

Từ coffeehouse sang những hình thức tiêu dùng mới

Theo thời gian, nhiều chức năng từng tập trung trong coffeehouse dần tách ra thành các thiết chế riêng. Câu chuyện Lloyd’s là ví dụ rõ nhất: từ một quán cà phê nơi thương nhân mua bảo hiểm hàng hải, đến năm 1774 các thành viên đã chuyển sang Royal Exchange và hoạt động như một tổ chức chuyên nghiệp. Tin tức có báo chí riêng, giao dịch có sàn và văn phòng riêng, câu lạc bộ có trụ sở riêng.

Khi những chức năng ấy rời đi, coffeehouse mất dần vai trò trung tâm. Nhưng cà phê không biến mất; nó chuyển sang những hình thức tiêu dùng khác.

Vì sao trà trở thành đồ uống nổi bật trong văn hóa Anh?

Không thể nói về văn hóa cà phê Anh mà bỏ qua trà. Một chi tiết lịch sử đáng chú ý được Cowan chỉ ra: Công ty Đông Ấn Anh (East India Company) có cơ sở cả ở Mocha (cảng xuất cà phê) lẫn Canton (cảng xuất trà), nên có động cơ vận động cho cả hai mặt hàng. Nói cách khác, sự cạnh tranh giữa cà phê và trà ở Anh gắn chặt với lợi ích thương mại, không chỉ với khẩu vị.

Trà dần trở thành biểu tượng gắn với gia đình và nghi thức hằng ngày, trong khi cà phê gắn nhiều hơn với không gian công cộng. Đến tận ngày nay, khảo sát của YouGov cho thấy 63% người trưởng thành ở Anh vẫn xem trà là biểu tượng của bản sắc Anh .

Đây là lý do lịch sử cà phê nước Anh có một quãng phát triển khác với một số quốc gia châu Âu như Pháp, Áo hay Ý, nơi café trở thành một phần ổn định của đời sống đô thị qua nhiều thế kỷ.

Cà phê không biến mất khỏi đời sống Anh

Dù trà nổi bật hơn trong hình ảnh văn hóa, cà phê nước Anh vẫn tồn tại và tiếp tục phát triển. Điểm thay đổi lớn nằm ở hình thức tiêu dùng, đặc biệt là sự phổ biến của cà phê hòa tan trong các gia đình. Theo BCA, 80% hộ gia đình ở Anh mua cà phê hòa tan để dùng tại nhà, đặc biệt là người từ 65 tuổi trở lên.

Và trong những thập kỷ gần đây, cán cân đã có những dịch chuyển rõ rệt. Theo dữ liệu Kantar được The National dẫn lại, trong năm tính đến tháng 3/2023, người mua tại siêu thị Anh đã mua hơn 533 triệu gói cà phê, so với 287 triệu gói trà. Cà phê, sau hơn ba thế kỷ, đang trở lại vị trí trung tâm trong đời sống người Anh.

Văn hóa cà phê Anh hiện đại khác gì so với Coffeehouse thế kỷ XVII?

Nếu một người London thế kỷ XVII bước vào một coffee shop ngày nay, họ sẽ nhận ra điều gì quen thuộc trong văn hóa cà phê Anh? Có lẽ là cảnh người ta ngồi lại với nhau quanh một cốc cà phê. Đó cũng là điểm kết nối thú vị trong lịch sử cà phê nước Anh: từ những coffeehouse đầu tiên đến các coffee shop hiện đại, cà phê vẫn giữ vai trò như một phần của đời sống xã hội. Còn lại, gần như mọi thứ đã thay đổi: đồ uống, cách pha, không gian và cả lý do người ta tìm đến cà phê nước Anh.

Từ coffeehouse thế kỷ XVII đến quán Specialty hiện đại, không gian cà phê luôn thay đổi cùng cách con người sử dụng nó. Nếu coffeehouse từng là nơi đọc tin, giao tiếp và tranh luận, thì quán cà phê Làn sóng thứ ba ngày nay còn được định hình bởi thiết kế, trải nghiệm và những mã văn hóa mới.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Hội chứng Broocklyn hóa trong thiết kế quán cà phê Làn sóng thứ ba: Sự rập khuôn thẩm mỹ của tầng lớp trung lưu toàn cầu]

Từ coffeehouse đến coffee shop

Coffeehouse thế kỷ XVII là nơi trao đổi tin tức, tranh luận và làm ăn. Coffee shop hiện đại là nơi làm việc, gặp gỡ bạn bè, nghỉ ngơi giữa ngày và thưởng thức đồ uống. Chức năng “phòng tin tức” và “sàn giao dịch” đã nhường chỗ cho chức năng “không gian thứ ba”, nơi nằm giữa nhà và nơi làm việc.

Theo BCA, văn hóa café trên các phố mua sắm tiếp tục bùng nổ: 80% người ghé coffee shop đến ít nhất một lần mỗi tuần, và 16% đến mỗi ngày. Với nhiều người, coffee shop đã trở thành một phần cố định trong nhịp sống, giống như coffeehouse từng là điểm hẹn quen thuộc của giới thương nhân London.

Sự phát triển của Specialty coffee

Một thay đổi lớn của văn hóa cà phê Anh hiện đại là sự quan tâm ngày càng tăng đến chất lượng. Nếu người uống cà phê thế kỷ XVII chủ yếu quan tâm đến cảm giác tỉnh táo và trải nghiệm mới lạ, thì người uống specialty coffee ngày nay quan tâm đến cả một chuỗi giá trị phía sau cốc cà phê:

Sự dịch chuyển này có thể tóm gọn: Từ “uống cà phê” sang “trải nghiệm cà phê”. Thú vị là theo một nghĩa nào đó, đây là sự quay lại với tinh thần ban đầu của coffeehouse: Sự tò mò về một thứ đồ uống đến từ những vùng đất xa xôi.

Cà phê không dừng lại ở câu chuyện coffeehouse. Qua nhiều thế kỷ, cách thế giới nhìn nhận giá trị của cà phê tiếp tục thay đổi, từ một mặt hàng thương mại đến sản phẩm được đánh giá cao về nguồn gốc, chất lượng và trải nghiệm hương vị. Tìm hiểu bước ngoặt đã góp phần hình thành Specialty Coffee hiện đại.

👉 Xem ngay bài viết của ILOTA tại đây: [Lịch sử Specialty Coffee: Sinh ra từ đống tro tàn của cú sốc kinh tế khốc liệt nhất thế kỷ 20]

Espresso và các đồ uống cà phê hiện đại

Thực đơn coffee shop ở Anh ngày nay xoay quanh các đồ uống nền espresso như espresso, cappuccino, latte, flat white và americano, bên cạnh filter coffee (cà phê pha lọc). Khảo sát của YouGov cho thấy người trẻ có xu hướng chọn các đồ uống này nhiều hơn: cappuccino (43%), latte (39%) và americano (22%) là những lựa chọn phổ biến của thế hệ trẻ, trong khi cà phê hòa tan được người trên 55 tuổi dùng nhiều hơn (83% so với 67% ở nhóm 18–24 tuổi đã uống cà phê hòa tan trong tháng qua).

YouGov cũng lý giải một phần sự khác biệt: người trẻ quen gặp bạn bè ở coffee shop, nơi cuộc trò chuyện diễn ra quanh cốc cà phê pha tươi, trong khi thế hệ trước thường tiếp khách tại nhà với những gì có sẵn trong bếp. Cách giải thích này một lần nữa cho thấy văn hóa cà phê Anh luôn gắn với không gian giao tiếp.

Người Anh uống cà phê như thế nào hiện nay?

Sau phần lịch sử, hãy nhìn vào những con số để thấy cà phê nước Anh hôm nay có quy mô và mức độ phổ biến ra sao. Những dữ liệu này cũng cho thấy văn hóa cà phê Anh đã thay đổi như thế nào sau nhiều thế kỷ kể từ thời kỳ coffeehouse. Dữ liệu dưới đây chủ yếu đến từ British Coffee Association, tổ chức đại diện cho ngành cà phê Anh, cùng một số khảo sát tiêu dùng uy tín, qua đó giúp bổ sung góc nhìn thực tế về thị trường cà phê Anh hiện nay.

Bức tranh tổng quan về thị trường cà phê nước Anh

Nguồn: British Coffee Association – Media Centre, New Food Magazine. Lưu ý: BCA định kỳ cập nhật số liệu; người đọc nên kiểm tra trang của BCA để có con số mới nhất.

Con số 98 triệu cốc mỗi ngày cho thấy cà phê nước Anh không còn là “đồ uống thứ hai” sau trà. Chỉ trong mười năm từ 2008 đến 2018, lượng tiêu thụ đã tăng thêm 25 triệu cốc mỗi ngày.

Cà phê là thói quen hằng ngày

Khảo sát do JDE thực hiện, được The Grocer công bố, cho thấy uống cà phê nước Anh đã trở thành thói quen hằng ngày của 85% người uống cà phê ở Anh. 59% uống từ hai cốc trở lên mỗi ngày: 27% uống hai cốc, 16% uống ba cốc, 8% uống bốn cốc và 8% uống từ năm cốc trở lên.

Những con số này cho thấy văn hóa cà phê Anh không chỉ tồn tại trong các coffee shop mà đã trở thành một phần của thói quen tiêu dùng hằng ngày. Cà phê cũng không chỉ là đồ uống buổi sáng: 87% uống vào buổi sáng, 51% uống cả buổi chiều và 30% uống vào buổi tối, cho thấy cà phê nước Anh hiện diện trong nhiều thời điểm khác nhau của đời sống người tiêu dùng.

Thế hệ trẻ đang thay đổi văn hóa cà phê Anh

Theo nghiên cứu năm 2018 của CEBR cho BCA, mức tiêu thụ trung bình khác nhau đáng kể giữa các thế hệ: Thế hệ Z (dưới 20 tuổi) khoảng 0,5 cốc/ngày, Millennials (20–37 tuổi) khoảng 1,3 cốc/ngày, Thế hệ X và Baby Boomers khoảng 2,1–2,2 cốc/ngày. Người trẻ khi đó uống ít hơn người lớn tuổi.

Nhưng xu hướng đang dịch chuyển nhanh. Khảo sát của JDE trên The Grocer cho thấy 48% người 18–34 tuổi nói họ đang mua nhiều cà phê hơn trước, so với 37% ở nhóm 36–49 tuổi và chỉ 19% ở nhóm 50–65 tuổi. Với người trẻ, coffee shop là một phần của phong cách sống, và cà phê không chỉ phục vụ nhu cầu caffeine mà còn gắn với trải nghiệm, không gian và chất lượng đồ uống.

Uống cà phê tại nhà và uống ngoài hàng

Hai hình thức này tồn tại song song và phục vụ những nhu cầu khác nhau:

BCA cũng ghi nhận cà phê xay và cà phê viên nén ngày càng phổ biến, đặc biệt ở nhóm 16–34 tuổi. Điều này cho thấy ngay cả khi uống tại nhà, người Anh trẻ cũng đang tìm kiếm chất lượng gần với cà phê ngoài hàng hơn.

Điều gì làm nên văn hóa cà phê Anh ngày nay?

Ghép các mảnh lịch sử và dữ liệu hiện đại lại, có thể thấy văn hóa cà phê Anh được tạo nên từ bốn lớp chồng lên nhau. Mỗi lớp hình thành ở một thời điểm khác nhau, nhưng tất cả đều còn hiện diện trong cách người Anh uống cà phê hôm nay.

1. Di sản coffeehouse: Từ giữa thế kỷ XVII, coffeehouse ở Oxford và London đã đặt nền móng cho mối liên hệ giữa cà phê và không gian công cộng. Đây là lớp nền sâu nhất của cà phê nước Anh.
2. Văn hóa giao tiếp và không gian chung: Từ tin tức, tranh luận đến làm ăn, cà phê ở Anh luôn gắn với việc con người tụ họp. Coffee shop hiện đại tiếp nối vai trò này dưới hình thức “không gian thứ ba”.
3. Sự phát triển của coffee shop hiện đại: Các phố mua sắm Anh ngày nay dày đặc coffee shop, với tỷ lệ khách quay lại hằng tuần cao. Cà phê trở thành một phần của nhịp sống đô thị.
4. Sự quan tâm đến chất lượng và specialty coffee: Người uống ngày càng quan tâm đến nguồn gốc hạt, cách rang, cách pha và hương vị, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Từ coffeehouse thế kỷ XVII đến coffee shop hiện đại: Cà phê đã thay đổi nước Anh như thế nào?

Để khép lại hành trình của cà phê nước Anh, bảng dưới đây đặt hai mô hình cạnh nhau:

Nhìn vào bảng, gần như mọi thứ đều đã thay đổi. Nhưng có một đặc điểm vẫn được giữ nguyên xuyên suốt lịch sử cà phê nước Anh: cà phê luôn gắn với một không gian để con người gặp gỡ và kết nối.

Ở thế kỷ XVII, đó là nơi một thương nhân nghe tin tàu về cảng và tìm người cùng bảo hiểm chuyến hàng. Ở thế kỷ XXI, đó là nơi một sinh viên mở laptop, một nhóm bạn hẹn nhau cuối tuần, hay một người dừng lại vài phút trên đường đi làm. Hình thức khác, nhưng nhu cầu cốt lõi vẫn giống: Cà phê là cái cớ để con người ở gần nhau hơn.

Đây cũng là lý do nguồn gốc cà phê ở Anh đáng được hiểu không chỉ như một mốc thời gian du nhập, mà như sự khởi đầu của một thói quen xã hội kéo dài hơn ba thế kỷ.

Từ coffeehouse ở Anh đến quán cà phê tại Việt Nam, cà phê luôn vượt ra ngoài vai trò của một loại đồ uống. Cách con người ngồi, trò chuyện, làm việc và kết nối trong không gian cà phê đã tạo nên những nền văn hóa rất khác nhau.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Văn hoá cà phê Việt Nam: Khi cà phê cũng biết kể chuyện]

Nguồn tham khảo của ILOTA

1. Brian Cowan, The Rise of the Coffeehouse Reconsidered, The Historical Journal, tập 47, số 1, 2004, Cambridge University Press.
2. Brian Cowan, The Social Life of Coffee: The Emergence of the British Coffeehouse, Yale University Press, 2005.
3. Reviews in History (Institute of Historical Research), Điểm sách The Social Life of Coffee.
4. Steven Shapin, At the Amsterdam, London Review of Books, tập 28, số 8.
5. Brian Cowan, Trang nghiên cứu cá nhân tại McGill University.
6. Courtauld Institute of Art, Illuminating Objects – Queen Anne Silver Coffee Pot.
7. Victoria and Albert Museum (V&A), Hồ sơ hiện vật O154572.
8. Lloyd’s, Lloyd’s buildings – History.
9. Encyclopaedia Britannica, Lloyd’s.
10. British Coffee Association, Media Centre – Headline Figures.
11. New Food Magazine, British coffee consumption soars to 95 million cups a day (số liệu BCA/CEBR 2018).
12. The Grocer, Coffee is king of the cuppa: 10 charts that explain UK attitudes to coffee.
13. YouGov, Generation brew.
14. The National, Has tea lost its charm? Coffee becomes UK’s favourite drink, 20/08/2023 (dẫn dữ liệu Kantar).

Kết luận

Lịch sử cà phê nước Anh bắt đầu từ giữa thế kỷ XVII, khi những coffeehouse đầu tiên mở cửa ở Oxford năm 1650 và London năm 1652. Nguồn gốc cà phê ở Anh gắn với mạng lưới thương mại Levant, với những thương nhân như Daniel Edwards và người giúp việc Pasqua Rosée, và với sự tò mò của giới trí thức Anh trước một thức uống đến từ thế giới Ottoman.

Điều khiến cà phê nước Anh trở thành một câu chuyện văn hóa, chứ không chỉ là câu chuyện thương mại, chính là coffeehouse. Đó là nơi tin tức được trao đổi, các phe phái chính trị tụ họp, học giả tranh luận và thương nhân làm ăn. Từ quán cà phê của Edward Lloyd, cả một thị trường bảo hiểm toàn cầu đã ra đời.

Sau giai đoạn cạnh tranh với trà, cà phê nước Anh không biến mất mà thay đổi hình thức: từ cà phê hòa tan trong gian bếp gia đình đến coffee shop trên mọi phố mua sắm, rồi đến specialty coffee với sự quan tâm đến từng chi tiết từ trang trại đến tách. Ngày nay, khoảng 98 triệu cốc cà phê được uống mỗi ngày ở Anh, và thế hệ trẻ đang tiếp tục định hình lại văn hóa cà phê Anh theo hướng đề cao trải nghiệm và chất lượng.

Hơn ba thế kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần của coffeehouse vẫn còn: cà phê là lý do để con người gặp nhau. Với ILOTA, đó cũng là điều khiến mỗi câu chuyện về cà phê đáng được kể lại, bởi phía sau mỗi tách cà phê không chỉ có hương vị, mà còn có cả lịch sử của những không gian và con người đã làm nên nó.

👉 Tìm hiểu thêm: [Các sản phẩm cà phê tại ILOTA]

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0989 099 033 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0988 345 175 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội