Kiến thức, Cà phê, Cộng đồng cà phê

Lịch sử cà phê Espresso: 4 giai đoạn phát triển thay đổi toàn bộ ngành đồ uống

epspresso

Lịch sử cà phê Espresso bắt đầu từ đâu? ILOTA giải mã chi tiết nguồn gốc cà phê Espresso và sự tiến hóa của máy pha cà phê Espresso qua hơn 1 thế kỷ.

Nhịp sống của con người ngày càng trở nên hối hả và bận rộn. Nhu cầu về một thức uống cung cấp sự tỉnh táo, năng lượng nhanh chóng nhưng vẫn phải đảm bảo hương vị đậm đà đã thúc đẩy sự ra đời của nhiều phương pháp chế biến thực phẩm khác nhau. Trong ngành công nghiệp đồ uống toàn cầu, không có một phương pháp pha chế nào lại có sức ảnh hưởng sâu rộng và định hình thói quen tiêu dùng mạnh mẽ như phương pháp chiết xuất dưới áp suất cao.

Ngày nay, khi bước vào bất kỳ một cửa hàng phục vụ đồ uống nào, từ những chuỗi thương hiệu đa quốc gia quy mô lớn cho đến các cửa hàng nhỏ lẻ tại địa phương, người tiêu dùng đều dễ dàng bắt gặp những thiết bị bằng kim loại sáng bóng, phát ra tiếng rít của hơi nước và chiết xuất ra những ly nước màu nâu sẫm, đặc sánh chỉ trong vài chục giây.

Tuy nhiên, để có được sự tiện lợi và tốc độ phục vụ nhanh chóng như hiện tại, phương pháp chiết xuất này đã phải trải qua một quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và cải tiến kỹ thuật kéo dài hơn một thế kỷ. Rất nhiều người tiêu dùng, thậm chí là những người làm nghề pha chế trực tiếp hàng ngày, vẫn chỉ coi việc thao tác trên các thiết bị máy móc là một quy trình kỹ thuật khô khan mà không nắm rõ sự hình thành của công nghệ này.

Việc thiếu hụt kiến thức về quá trình phát triển của thiết bị và nguyên lý chiết xuất khiến người sử dụng gặp khó khăn trong việc làm chủ các biến số vật lý (như nhiệt độ, áp suất, thời gian), từ đó không thể tối ưu hóa chất lượng đồ uống cuối cùng. Hơn nữa, trên thị trường hiện nay có hàng ngàn thông tin chưa được kiểm chứng, gây ra sự nhầm lẫn về nguồn gốc xuất xứ thực sự của loại đồ uống này.

Nhận thấy sự cần thiết của việc chuẩn hóa kiến thức, ILOTA đã tiến hành thu thập, dịch thuật và tổng hợp dữ liệu từ các nền tảng lịch sử khoa học uy tín trên thế giới. Dữ liệu trong bài viết này được ILOTA tham chiếu trực tiếp từ các báo cáo lịch sử của Viện Smithsonian (Smithsonian Institution – Hoa Kỳ), tạp chí Time Magazine và các tài liệu lưu trữ chuyên ngành từ Hiệp hội Cà phê Đặc sản (SCA). Thông qua bài viết chuyên sâu này, ILOTA sẽ trình bày một cách khách quan và chính xác nhất về lịch sử cà phê Espresso.

Bài viết sẽ đi từ định nghĩa khoa học cơ bản, bối cảnh công nghiệp thúc đẩy sự phát minh, cho đến việc phân tích chi tiết từng giai đoạn nâng cấp kỹ thuật của các dòng máy móc qua từng thập kỷ. Hãy cùng ILOTA quay ngược thời gian để tìm hiểu rõ ràng về nguồn gốc cà phê Espresso và cách mà những kỹ sư cơ khí đã thay đổi hoàn toàn cách thế giới tiêu thụ chất lỏng màu đen này.

Cà phê Espresso là gì? Định nghĩa theo khoa học vật lý

Trước khi đi sâu vào lịch sử cà phê Espresso, ILOTA cần làm rõ định nghĩa tiêu chuẩn của loại đồ uống này. Theo Hiệp hội Cà phê Đặc sản (SCA), cà phê Espresso không phải là tên của một giống hạt cây trồng (như Arabica hay Robusta), cũng không phải là một mức độ rang (như rang nhạt hay rang đậm). Cà phê Espresso là tên gọi của một phương pháp pha chế (chiết xuất) tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên lý vật lý.

Một ly cà phê Espresso tiêu chuẩn được tạo ra khi một lượng nhỏ nước nóng (nhiệt độ từ 90 đến 96 độ C) bị ép đi qua một lớp bột hạt đã được xay cực mịn và nén chặt, dưới một áp suất rất lớn (tiêu chuẩn là 9 bar, tương đương với áp lực gấp 9 lần áp suất khí quyển ở mực nước biển). Quá trình chiết xuất này diễn ra rất nhanh, chỉ kéo dài từ 25 đến 30 giây.

Kết quả thu được là một dung dịch chất lỏng khoảng 25ml đến 30ml, có độ sánh đặc cao, chứa hàm lượng chất rắn hòa tan lớn và luôn được bao phủ bởi một lớp bọt màu nâu vàng trên bề mặt gọi là Crema. Lớp Crema này là sự nhũ tương hóa của tinh dầu tự nhiên trong hạt dưới tác động của áp suất cao, chứa lượng lớn khí CO2 và các hợp chất tạo mùi hương.

Chính vì yêu cầu áp suất lên tới 9 bar, con người không thể sử dụng sức lực thông thường để tạo ra đồ uống này bằng các dụng cụ thủ công như phin lọc hay bình ngâm. Đây là lý do cốt lõi khiến sự phát triển của đồ uống này gắn liền chặt chẽ với quá trình phát minh và cải tiến Máy pha cà phê Espresso trong suốt hơn 100 năm qua.

lich-su-ca-phe-espresso-4-giai-doan-phat-trien

Nguồn gốc cà phê Espresso và bối cảnh Châu Âu thế kỷ 19

Để hiểu rõ nguồn gốc cà phê Espresso, chúng ta cần quay lại Châu Âu vào cuối thế kỷ 19, cụ thể là tại quốc gia Ý. Theo các tài liệu lưu trữ từ tạp chí Smithsonian Magazine, giai đoạn này Châu Âu đang trong thời kỳ đỉnh cao của cuộc Cách mạng Công nghiệp. Các nhà máy, xí nghiệp mọc lên khắp nơi. Lực lượng công nhân lao động phải làm việc với cường độ rất cao và liên tục. Nhu cầu sử dụng đồ uống chứa caffeine để duy trì sự tỉnh táo trong các ca làm việc trở nên cực kỳ cấp thiết.

Tuy nhiên, phương pháp pha chế phổ biến nhất thời bấy giờ là đun sôi bột trong nước (tương tự như cách nấu trà) hoặc ngâm lọc qua các màng vải. Các phương pháp này đòi hỏi thời gian chờ đợi lên tới 5 phút hoặc 10 phút cho mỗi lần pha. Thời gian nghỉ giải lao của công nhân công xưởng rất ngắn, họ không thể chờ đợi quá lâu để có một ly nước. Các chủ nhà máy cũng nhận thấy việc chờ đợi này làm giảm năng suất lao động.

Từ khóa “Espresso” trong tiếng Ý mang ý nghĩa là “nhanh chóng” (express) hoặc “được làm riêng cho bạn ngay lập tức”. Nhu cầu thực tế về một phương pháp pha chế tốc độ cao, phục vụ ngay lập tức cho từng cá nhân đã tạo ra động lực to lớn cho các kỹ sư cơ khí tại Ý. Bối cảnh xã hội này chính là chất xúc tác đầu tiên khởi nguồn cho lịch sử cà phê Espresso.

Lịch sử cà phê Espresso: 4 giai đoạn phát triển của Máy pha cà phê Espresso

Lịch sử cà phê Espresso không phải là công lao của một cá nhân duy nhất. Nó là một quá trình kế thừa và cải tiến liên tục của nhiều kỹ sư, nhà sáng chế khác nhau nhằm giải quyết các bài toán về áp suất, nhiệt độ và tính cơ động. ILOTA chia quá trình này thành 4 giai đoạn kỹ thuật chính yếu.

Giai đoạn 1: Nguồn gốc cà phê Espresso với áp suất hơi nước (1884 – 1905)

Theo hồ sơ cấp bằng sáng chế được công bố, Máy pha cà phê Espresso đầu tiên trên thế giới được ghi nhận thuộc về Angelo Moriondo, một nhà sáng chế người Turin (Ý). Vào năm 1884, Moriondo đã đăng ký bằng sáng chế cho một cỗ máy sử dụng hơi nước để đẩy nước sôi qua lớp bột. Thiết bị này sử dụng một nồi hơi lớn đun bằng than hoặc gas, tạo ra áp suất khoảng 1.5 bar. Mặc dù giúp tăng tốc độ pha chế, nhưng máy của Moriondo là một thiết bị pha số lượng lớn cùng lúc, không phải phục vụ từng ly cá nhân, và ông cũng không thương mại hóa nó.

Bước ngoặt tiếp theo trong lịch sử cà phê Espresso diễn ra vào năm 1901. Một kỹ sư người Milan tên là Luigi Bezzera đã cải tiến thiết kế của Moriondo. Bezzera đã phát minh ra bộ phận “tay cầm pha chế”. Thiết kế này cho phép lấy một lượng bột nhỏ, gắn vào máy và ép nước sôi qua để tạo ra một ly duy nhất chỉ trong vài chục giây. Máy của Bezzera nhỏ gọn hơn và phục vụ trực tiếp theo yêu cầu của từng khách hàng.

lich-su-ca-phe-espresso-4-giai-doan-phat-trien

Luigi Bezzera – Cha đẻ của máy pha cà phê sử dụng áp suất hơi nước

Tuy nhiên, Bezzera không có kỹ năng kinh doanh. Năm 1903, ông bán lại bằng sáng chế cho Desiderio Pavoni. Năm 1905, Pavoni thành lập công ty La Pavoni và bắt đầu sản xuất hàng loạt Máy pha cà phê Espresso thương mại đầu tiên. Máy của Pavoni sử dụng áp suất hơi nước từ nồi hơi đun nóng, đạt áp suất khoảng 2 bar.

Nhược điểm của giai đoạn này: Vì sử dụng trực tiếp áp suất từ hơi nước đang sôi để ép nước đi qua bột, nhiệt độ nước luôn vượt qua mức sôi (trên 100 độ C). Nhiệt độ quá cao làm bột bị cháy khét, phá hủy các tinh dầu có lợi. Dung dịch cà phê espresso ở giai đoạn này rất loãng, vị đắng gắt, có mùi khét và hoàn toàn không có lớp bọt Crema trên bề mặt.

Thế nhưng, Espresso không chỉ là một phát minh kỹ thuật. Khi Achille Gaggia cải tiến công nghệ vào năm 1948, thay thế hơi nước bằng áp suất piston, ông đã mang đến cho Espresso lớp crema màu hổ phách – thứ sau này trở thành “vương miện” của mọi tách cà phê Ý. Từ đó, Espresso bước ra khỏi nhà máy, tiến vào các quán bar – nơi người Ý tụ tập, trò chuyện, bắt đầu buổi sáng bằng một “shot” đậm đặc của cuộc sống.

Giai đoạn 2: Bơm đòn bẩy cơ học và sự ra đời của lớp Crema (1947)

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, lịch sử cà phê Espresso chứng kiến một cuộc cách mạng thay đổi hoàn toàn chất lượng đồ uống. Người tạo ra cuộc cách mạng này là Achille Gaggia, một chủ quán cà phê tại Milan.

lich-su-ca-phe-espresso-4-giai-doan-phat-trien

Achille Gaggia – Người phát minh ra máy pha Piston

Gaggia nhận ra rằng việc sử dụng hơi nước nóng để tạo áp suất chính là nguyên nhân làm hỏng đồ uống. Vào năm 1947, ông đã đăng ký bằng sáng chế cho Máy pha cà phê Espresso sử dụng hệ thống bơm đòn bẩy cơ học. Thay vì dùng hơi nước trong nồi hơi để đẩy nước, hệ thống của Gaggia có một lò xo lớn.

Người pha chế sẽ kéo một cần gạt xuống để nén lò xo lại, đồng thời nước nóng (đã được cách ly khỏi hơi nước sôi, nhiệt độ hạ xuống khoảng 90 độ C) chảy vào buồng chứa bột. Khi thả tay ra, lực bung của lò xo sẽ ép một piston xuống, đẩy nước đi qua bột cà phê.

Lực nén cơ học của lò xo tạo ra một áp suất khổng lồ, đạt từ 8 đến 10 bar (cao gấp 4 đến 5 lần so với máy của Pavoni). Áp suất lớn này có khả năng ép toàn bộ lượng tinh dầu hòa tan không tan trong nước thoát ra khỏi cấu trúc hạt xenlulozo.

Kết quả là dung dịch chiết xuất ra có độ sánh đặc rất cao và lần đầu tiên trong lịch sử, một lớp bọt nhũ tương màu vàng nâu óng ánh xuất hiện trên bề mặt ly nước. Gaggia gọi lớp bọt này là “Caffè crema” (Kem cà phê). Lớp Crema này đánh dấu sự hình thành của ly cà phê espresso hiện đại như chúng ta biết ngày nay. Hệ thống đòn bẩy của Gaggia cũng sinh ra các thuật ngữ ngành nghề như “kéo một shot” (pull a shot) vẫn được sử dụng cho đến tận bây giờ.