Giống cà phê Catuai: Nguồn gốc, đặc điểm và tiềm năng của giống Arabica Brazil

Giống cà phê Catuai là một trong những giống Arabica phổ biến tại Brazil. Tìm hiểu nguồn gốc, đặc điểm sinh trưởng, năng suất và tiềm năng của giống Catuai cùng ILOTA.

Năm 1949, tại Campinas, bang São Paulo, Brazil, các nhà chọn giống của Instituto Agronômico (IAC) thực hiện phép lai giữa hai nguồn vật liệu Arabica là Mundo Novo và Caturra. Mục tiêu là kết hợp ưu thế sinh trưởng, năng suất của Mundo Novo với đặc tính cây thấp, tán gọn của Caturra. Sau hơn hai thập kỷ chọn lọc qua nhiều thế hệ, đến năm 1972, kết quả của chương trình này chính thức được phát hành tại Brazil. Đó chính là giống cà phê Catuai.

Hơn nửa thế kỷ sau, giống cà phê Catuai đã vượt khỏi Brazil và trở thành một trong những giống Arabica được trồng phổ biến tại nhiều quốc gia sản xuất cà phê. Catuai từng chiếm gần một nửa diện tích Arabica của Honduras, có vai trò quan trọng tại Costa Rica và chiếm khoảng 20% sản lượng cà phê của Guatemala. Sự phổ biến này không chỉ đến từ chất lượng tách, mà còn từ một đặc điểm giống Catuai có ý nghĩa lớn về mặt canh tác: cây thấp, tán tương đối gọn, thuận lợi cho việc trồng với mật độ cao và quản lý vườn.

Tuy nhiên, giống cà phê Catuai thường bị xem như một giống duy nhất với đặc tính hoàn toàn đồng nhất. Trên thực tế, Catuai bao gồm nhiều dòng được chọn lọc, trong đó phổ biến nhất là Catuai Amarelo với quả vàng và Catuai Vermelho với quả đỏ. Vì vậy, khi đánh giá đặc điểm giống Catuai, cần phân biệt giữa từng dòng, điều kiện sinh thái và phương thức canh tác.

Tương tự, năng suất Catuai cũng không phải một con số cố định có thể áp dụng cho mọi vùng trồng. Khả năng cho năng suất của Catuai chịu ảnh hưởng bởi độ cao, khí hậu, đất, dinh dưỡng, mật độ trồng, phương pháp chăm sóc và áp lực sâu bệnh. Việc Catuai có cây thấp và tiềm năng năng suất cao không đồng nghĩa giống này luôn vượt trội trong mọi điều kiện.

Bài viết này tổng hợp thông tin từ World Coffee Research (WCR), Instituto Agronômico (IAC), EPAMIG, Embrapa và các nghiên cứu khoa học tại Brazil để làm rõ nguồn gốc giống Catuai, đặc điểm giống Catuai, khả năng sinh trưởng và năng suất Catuai, đồng thời phân tích vì sao giống này được trồng rộng rãi nhưng không phải lúc nào cũng là lựa chọn phù hợp. Ở phần cuối, ILOTA cũng xem xét những yếu tố cần cân nhắc nếu muốn đưa giống cà phê Catuai vào điều kiện sản xuất tại Việt Nam.

Giống cà phê Catuai là gì?

Giống cà phê Catuai là một giống thuộc loài Coffea arabica, được tạo ra từ phép lai giữa Mundo Novo và Caturra bởi Instituto Agronômico (IAC) tại Campinas, bang São Paulo, Brazil. Theo World Coffee Research, Catuai là giống cây thấp, có tiềm năng năng suất cao và chất lượng tách ở mức tiêu chuẩn tại Trung Mỹ, nhưng mẫn cảm với bệnh gỉ sắt lá.

Xét về nguồn gốc di truyền, WCR xếp giống cà phê Catuai vào nhóm Bourbon–Typica, có liên quan đến cả Typica và Bourbon. Vì vậy, Catuai thuộc nhóm Arabica và không mang nguồn gen từ cà phê Robusta như một số nhóm giống lai kháng bệnh thuộc Catimor hoặc Sarchimor.

Đây cũng là điểm quan trọng khi tìm hiểu đặc điểm giống Catuai. Những đặc tính như cây thấp, khả năng thích nghi và tiềm năng năng suất của Catuai là kết quả của quá trình lai tạo và chọn lọc lâu dài, chứ không phải một đặc điểm tự nhiên xuất hiện ngẫu nhiên trong quần thể Arabica.

Catuai không phải là một giống riêng biệt xuất hiện độc lập mà là kết quả của quá trình lai tạo và chọn lọc từ các giống Arabica trước đó. Nếu muốn hiểu rõ hơn gia phả của các giống cà phê, từ Typica, Bourbon, Caturra đến Mundo Novo và Catuai.

👉 Xem ngay bài viết của ILOTA tại đây: [“Đại gia đình” các giống cà phê – Coffee Tree Family.]

Tên gọi Catuai có nghĩa là gì?

Theo World Coffee Research, tên Catuaí bắt nguồn từ tiếng Guarani, một ngôn ngữ bản địa ở Nam Mỹ, với ý nghĩa gần với “rất tốt”. Tên gọi này phản ánh kỳ vọng của các nhà chọn giống đối với giống Arabica mới khi Catuai được phát triển tại Brazil.

Bảng thông tin tổng quan về giống cà phê Catuai

Nguồn: World Coffee Research.

Vì sao giống cà phê Catuai quan trọng trong lịch sử chọn tạo Arabica?

Tầm quan trọng của giống cà phê Catuai không chỉ nằm ở nguồn gốc Brazil mà còn ở cách giống này góp phần thay đổi mô hình canh tác Arabica tại nhiều quốc gia.

Một trong những đặc điểm giống Catuai có giá trị nhất về mặt nông học là chiều cao cây thấp và tán gọn. So với những giống Arabica có kích thước cây lớn hơn, Catuai có thể được bố trí với mật độ trồng cao hơn, đồng thời thuận lợi hơn cho các công việc như thu hái, cắt tỉa và quản lý tán.

Theo World Coffee Research, nhờ dạng cây nhỏ, giống cà phê Catuai có thể được trồng với mật độ gần gấp đôi Bourbon trong một số hệ thống canh tác. Đặc điểm này góp phần thúc đẩy xu hướng thâm canh cà phê dưới ánh nắng trực tiếp tại Trung Mỹ trong những thập niên 1970 và 1980.

Tại Brazil, ảnh hưởng của Catuai thậm chí còn rõ nét hơn. Theo thông tin từ Instituto Agronômico được Compre Rural dẫn lại, Catuai Vermelho và Catuai Amarelo từng chiếm khoảng 90% diện tích cà phê của Brazil trước khi nhiều giống mới được đưa vào sản xuất.

Với quy mô phổ biến như vậy, giống cà phê Catuai có thể được xem là một trong những giống góp phần định hình ngành Arabica hiện đại của Brazil và nhiều quốc gia Trung Mỹ.

Tuy nhiên, mức độ phổ biến không đồng nghĩa Catuai phù hợp với mọi điều kiện. Khi đánh giá năng suất Catuai, người trồng cần xem xét đồng thời mật độ trồng, dinh dưỡng, nước tưới, độ cao, khí hậu và khả năng kiểm soát bệnh gỉ sắt lá. Đây cũng là lý do việc lựa chọn giống cà phê Catuai cho một vùng trồng mới cần dựa trên điều kiện sinh thái cụ thể thay vì chỉ dựa vào danh tiếng về năng suất của giống.

Nguồn gốc giống Catuai và quá trình lai tạo

Để hiểu nguồn gốc giống Catuai, cần quay lại chương trình chọn tạo của Instituto Agronômico (IAC) tại Campinas, bang São Paulo, Brazil vào giữa thế kỷ XX. Mục tiêu của các nhà chọn giống khi đó không đơn thuần là tạo ra một cây cà phê có năng suất cao, mà là kết hợp những đặc tính có giá trị của hai nguồn vật liệu Arabica khác nhau: Mundo Novo có sức sinh trưởng mạnh và tiềm năng năng suất tốt, trong khi Caturra nổi bật với dạng cây thấp, tán gọn.

Phép lai này đã đặt nền móng cho giống cà phê Catuai, một trong những giống Arabica có ảnh hưởng lớn đến mô hình canh tác cà phê tại Brazil và nhiều quốc gia Trung Mỹ.

Quá trình chọn tạo giống cà phê không dừng lại ở việc lai giữa những giống có đặc điểm mong muốn. Các chương trình chọn giống hiện đại tiếp tục tìm cách kết hợp năng suất, khả năng thích nghi, chất lượng và sức chống chịu bệnh trong cùng một vật liệu di truyền.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Giống cà phê THA1: “Đứa con lai” ưu tú đang nâng tầm Arabica Việt Nam]

Catuai được tạo ra từ những giống nào?

Giống cà phê Catuai được tạo ra từ phép lai giữa Mundo Novo và Caturra quả vàng. Việc lựa chọn hai nguồn vật liệu này có ý nghĩa rõ ràng về mặt chọn giống: mỗi bên đóng góp một nhóm đặc tính mà nguồn còn lại chưa có.

Nguồn: World Coffee Research – Catuai và Mundo Novo.

Theo World Coffee Research (WCR), giống cà phê Catuai được hình thành nhằm kết hợp sức sinh trưởng và tiềm năng năng suất của Mundo Novo với đặc tính cây thấp của Caturra. Kết quả là một giống Arabica có chiều cao thấp hơn đáng kể so với Mundo Novo nhưng vẫn duy trì khả năng sinh trưởng mạnh.

Đây cũng là chìa khóa để hiểu đặc điểm giống Catuai. Giá trị của Catuai không nằm ở một đặc tính đơn lẻ, mà ở sự kết hợp giữa kiến trúc cây thấp, khả năng bố trí mật độ cao và tiềm năng năng suất trên đơn vị diện tích.

Mundo Novo là một trong những giống bố mẹ quan trọng tạo nên Catuai, đồng thời có vai trò lớn trong lịch sử chọn giống Arabica tại Brazil.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Giống cà phê Mundo Novo: Bản giao hưởng của Typica & Bourbon]

Từ cây lai đến giống thương mại

Theo WCR, quá trình tạo giống cà phê Catuai bắt đầu vào năm 1949, khi IAC thực hiện phép lai giữa Caturra quả vàng và Mundo Novo. Tổ hợp lai ban đầu được mang mã H-2077.

Tuy nhiên, một phép lai không lập tức trở thành một giống thương mại. Sau khi tạo tổ hợp H-2077, các nhà chọn giống phải tiến hành chọn lọc qua nhiều thế hệ để tìm ra những cây thể hiện ổn định các đặc tính mong muốn. Đây là quá trình chọn lọc phả hệ (pedigree selection), trong đó từng cây ưu tú được theo dõi và lựa chọn qua các thế hệ kế tiếp.

Sau hơn hai thập kỷ chọn lọc, giống cà phê Catuai chính thức được phát hành tại Brazil vào năm 1972.

Mã H-2077 vẫn được lưu lại trong tên của nhiều dòng Catuai. Hai dòng phổ biến thường được nhắc đến là Catuaí Amarelo IAC H2077-2-5-62 và Catuaí Vermelho IAC H2077-2-5-144. Một nghiên cứu khoa học tại Brazil ghi nhận đầy đủ tên và mã của các dòng này, trong đó IAC 62 và IAC 144 là cách gọi rút gọn thường được sử dụng.

Điều này rất quan trọng khi nghiên cứu nguồn gốc giống Catuai: Catuai không nên được hiểu như một kiểu gen duy nhất hoàn toàn đồng nhất. Từ tổ hợp H-2077, quá trình chọn lọc đã tạo ra nhiều dòng với những mã IAC khác nhau.

Nguồn: World Coffee Research.

Quá trình này giải thích vì sao khi tìm hiểu giống cà phê Catuai, cần phân biệt giữa tên nhóm giống và từng dòng cụ thể. IAC 62, IAC 144 hay các dòng Catuai khác không hoàn toàn có thể xem là một kiểu cây giống nhau về mọi đặc tính.

Vì sao cây thấp lại là một đặc điểm quan trọng?

Chiều cao thấp là một trong những đặc điểm giống Catuai có giá trị nhất về mặt canh tác. Thay vì chỉ hướng đến việc tăng số quả trên một cây, chương trình chọn giống đã thay đổi kiến trúc của cây để người trồng có thể bố trí nhiều cây hơn trên cùng diện tích.

Theo World Coffee Research, Catuai có thể được trồng với mật độ gần gấp đôi Bourbon trong một số hệ thống canh tác. WCR đưa ra mức khoảng 5.000–6.000 cây/ha khi tỉa theo một thân chính.

Điều này tạo ra ba lợi thế đáng chú ý:

• Tăng mật độ trồng: Dạng cây thấp và tán tương đối gọn cho phép bố trí cây gần nhau hơn.
• Tăng tiềm năng năng suất trên diện tích: Khi mỗi hecta có nhiều cây hơn, tổng sản lượng có thể tăng ngay cả khi năng suất tính trên từng cây không tăng tương ứng.
• Thuận lợi cho quản lý vườn: Cây thấp giúp công việc cắt tỉa, chăm sóc, kiểm tra cây và thu hái thuận tiện hơn so với những giống có tán cao.

Vì vậy, năng suất Catuai cần được nhìn dưới góc độ năng suất trên đơn vị diện tích thay vì chỉ hỏi một cây có thể cho bao nhiêu quả.

Nói cách khác, nguồn gốc giống Catuai gắn với một mục tiêu kinh tế và kỹ thuật rất rõ: khai thác kiến trúc cây thấp để tăng mật độ trồng, đồng thời duy trì sức sinh trưởng và tiềm năng năng suất của nguồn vật liệu Mundo Novo.

Catuai Amarelo và Catuai Vermelho khác nhau thế nào?

Khi tìm hiểu giống cà phê Catuai, hai nhóm được nhắc đến phổ biến nhất là Catuai Amarelo và Catuai Vermelho. Trong tiếng Bồ Đào Nha, amarelo có nghĩa là vàng, còn vermelho có nghĩa là đỏ. Tên gọi này chủ yếu mô tả màu của quả khi chín.

Cả hai đều có nguồn gốc từ chương trình chọn lọc Catuai của IAC nhưng được phát triển thành nhiều dòng khác nhau. Vì vậy, không nên hiểu Catuai Amarelo và Catuai Vermelho chỉ đơn giản là cùng một giống với hai màu quả khác nhau.

Bảng so sánh Catuai Amarelo và Catuai Vermelho

Nguồn: EPAMIG – Circular Técnica 33; World Coffee Research.

Tài liệu kỹ thuật của EPAMIG xếp các dòng Catuaí Amarelo và Catuaí Vermelho vào nhóm cà phê cây thấp nhưng mẫn cảm với bệnh gỉ sắt lá. Trong số các dòng này, Catuaí Amarelo IAC 62 được EPAMIG ghi nhận là dòng được trồng phổ biến.

Đây là một điểm cần lưu ý khi đánh giá đặc điểm giống Catuai. Cây thấp và tiềm năng năng suất là lợi thế lớn, nhưng khả năng chống chịu bệnh không phải điểm mạnh của nhóm này. Vì vậy, hiệu quả sản xuất còn phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, áp lực bệnh và hệ thống quản lý vườn.

Màu quả nói lên điều gì?

Sự khác biệt giữa vàng và đỏ trước hết là màu vỏ quả khi chín. Đặc điểm này có giá trị trực quan trong sản xuất vì giúp người thu hái nhận diện trạng thái chín của quả theo đúng đặc tính của dòng đang trồng.

Tuy nhiên, không nên từ màu quả để kết luận rằng Catuai vàng luôn có chất lượng tách cao hơn Catuai đỏ, hoặc ngược lại.

Một nghiên cứu tại vùng Matas de Minas, bang Minas Gerais, cho thấy khi xét riêng yếu tố màu quả, cà phê từ Catuai quả vàng và quả đỏ có chất lượng cảm quan tương đương trong điều kiện nghiên cứu. Trong khi đó, độ cao vùng trồng có ảnh hưởng đáng kể hơn đến chất lượng cà phê.

Điều này cho thấy chất lượng của giống cà phê Catuai không thể được đánh giá chỉ bằng màu quả. Độ cao, khí hậu, đất, mức độ chín khi thu hoạch, phương pháp sơ chế và điều kiện rang đều có thể tác động đến kết quả cuối cùng trong tách.

Không nên đánh đồng mọi dòng trong cùng một nhóm

Một sai lầm phổ biến khi nói về giống cà phê Catuai là xem toàn bộ Catuai Amarelo hoặc Catuai Vermelho như một nhóm hoàn toàn đồng nhất.

Trên thực tế, các dòng IAC khác nhau có thể biểu hiện khác nhau về chiều cao cây, thời gian chín, khả năng sinh trưởng và năng suất. Điều này đặc biệt quan trọng khi đánh giá năng suất Catuai, bởi một con số thu được từ IAC 62 không nhất thiết có thể áp dụng trực tiếp cho IAC 144 hoặc một dòng Catuai khác.

Một khảo nghiệm của Embrapa Café tại Belizário, Minas Gerais, ghi nhận mức biến động đáng kể về năng suất giữa các dòng. Trong nhóm có năng suất cao có Catuaí Amarelo IAC 62, Catuaí Vermelho IAC 144, IAC 51, IAC 44 và Catuaí Amarelo IAC 17.

Vì vậy, khi đánh giá đặc điểm giống Catuai hoặc so sánh năng suất Catuai, cần xác định rõ dòng IAC nào, vùng trồng nào và điều kiện canh tác nào. Đây cũng là nguyên tắc quan trọng nếu muốn đưa một dòng Catuai vào vùng sản xuất mới như Việt Nam.

Với ILOTA, việc phân biệt đến cấp dòng thay vì chỉ gọi chung là “Catuai” sẽ giúp thông tin về giống cà phê Catuai chính xác hơn, đặc biệt khi phân tích khả năng thích nghi, năng suất và tiềm năng chất lượng của giống trong từng vùng trồng.

Đặc điểm giống Catuai: Cây, quả, năng suất và bệnh hại

Để đánh giá đúng đặc điểm giống Catuai, không nên chỉ nhìn vào chiều cao cây hay màu quả. Catuai là nhóm giống Arabica được chọn tạo với mục tiêu kết hợp sức sinh trưởng của Mundo Novo và dạng cây thấp của Caturra. Vì vậy, những đặc điểm như kiến trúc cây, mật độ trồng, nhu cầu dinh dưỡng, thời gian chín, năng suất và khả năng chống chịu bệnh đều có liên quan trực tiếp đến hiệu quả sản xuất.

Theo hồ sơ của World Coffee Research (WCR), giống cà phê Catuai có cây thấp, sức sinh trưởng mạnh, tiềm năng năng suất cao nhưng mẫn cảm với một số bệnh quan trọng, đặc biệt là bệnh gỉ sắt lá. Các nghiên cứu tại Brazil cũng cho thấy biểu hiện của Catuai có thể thay đổi đáng kể giữa các dòng và điều kiện canh tác.

Bảng đặc điểm nông học của giống cà phê Catuai

Nguồn: World Coffee Research.

Dạng cây và tán của giống Catuai

Đặc điểm dễ nhận biết nhất của giống cà phê Catuai là dạng cây thấp. Đây cũng chính là đặc tính mà chương trình lai tạo IAC hướng tới khi kết hợp Mundo Novo với Caturra.

Theo WCR, Catuai có sức sinh trưởng mạnh và chiều cao thấp, nhưng tán không gọn bằng Caturra. Đặc điểm này tạo ra lợi thế rõ rệt trong thiết kế vườn: cây có thể được bố trí gần nhau hơn, từ đó tăng số cây trên cùng một đơn vị diện tích.

Mật độ cao cũng có thể giúp tăng sản lượng trên hecta, nhưng không có nghĩa cứ trồng càng dày thì năng suất Catuai càng cao. Khi mật độ tăng, nhu cầu về dinh dưỡng, nước, ánh sáng, cắt tỉa và kiểm soát bệnh cũng tăng theo.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi áp dụng giống cà phê Catuai vào một vùng trồng mới. Kiến trúc cây thấp chỉ phát huy lợi thế khi toàn bộ hệ thống canh tác được thiết kế phù hợp.

Năng suất Catuai: Tiềm năng cao nhưng không cố định

Năng suất Catuai thường được nhắc đến như một trong những ưu điểm chính của giống. WCR đánh giá Catuai có tiềm năng năng suất cao so với Bourbon, một phần nhờ khả năng trồng với mật độ lớn.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Catuai luôn cho năng suất cao hơn mọi giống Arabica hoặc có một mức năng suất cố định trong mọi vùng trồng.

Một yếu tố quan trọng là dòng Catuai cụ thể. Các dòng IAC khác nhau có thể biểu hiện khác nhau về sinh trưởng và năng suất. Điều kiện môi trường cũng có thể làm thay đổi đáng kể kết quả.

Một khảo nghiệm của Đại học Liên bang Uberlândia trên 16 dòng Catuai cho thấy sau 66 tháng trồng, các dòng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về năng suất trong điều kiện thí nghiệm. Trong khi đó, khảo nghiệm của Embrapa Café tại Belizário, Minas Gerais, lại ghi nhận mức biến động đáng kể giữa các dòng, với một số dòng như Catuaí Amarelo IAC 62, Catuaí Vermelho IAC 144, IAC 51, IAC 44 và Catuaí Amarelo IAC 17 nằm trong nhóm có năng suất cao.

Điều này cho thấy năng suất Catuai phải được đánh giá trong một hệ quy chiếu cụ thể:

Dòng giống × mật độ trồng × đất × dinh dưỡng × nước × khí hậu × áp lực bệnh × kỹ thuật canh tác.

Một ví dụ khác đến từ chính chương trình chọn giống của IAC. Theo thông tin được công bố về IAC 125 RN, giống mới này có thể cho năng suất cao hơn Catuaí Vermelho IAC 144 trong cả điều kiện có tưới và không tưới.

Do đó, Catuai ngày nay không nhất thiết là giống có năng suất cao nhất. Giá trị của nó còn nằm ở việc đây là một giống đối chứng quan trọng, được sử dụng rộng rãi để so sánh với các giống Arabica mới.

Vì vậy, thay vì đưa ra một con số duy nhất cho năng suất Catuai, cần xem xét cụ thể dòng giống và điều kiện sản xuất. Một con số thu được từ IAC 62 tại Minas Gerais không thể mặc nhiên áp dụng cho IAC 144 hoặc một vùng trồng khác.

Đặc điểm quả và hạt Catuai

Một trong những đặc điểm giống Catuai dễ nhận biết trên đồng ruộng là màu quả khi chín.

• Catuai Amarelo: quả chín màu vàng.
• Catuai Vermelho: quả chín màu đỏ.

Màu quả chủ yếu là đặc điểm nhận diện dòng và có ý nghĩa thực tế đối với thu hái. Người thu hoạch cần xác định đúng màu quả đặc trưng của dòng đang trồng để đánh giá trạng thái chín.

Về hạt, WCR xếp Catuai vào nhóm có kích thước hạt trung bình, tương đương Caturra. Thời gian chín cũng ở mức trung bình và tỷ lệ quả tươi so với nhân được đánh giá tương đương Caturra.

Những đặc điểm này cho thấy Catuai không được chọn tạo để trở thành giống có kích thước hạt đặc biệt lớn hay chín đặc biệt sớm. Giá trị chính của giống nằm ở kiến trúc cây thấp, khả năng trồng mật độ cao và tiềm năng năng suất.

Giống cà phê Catuai có kháng bệnh không?

Đây là một trong những điểm hạn chế quan trọng nhất khi đánh giá đặc điểm giống Catuai.

Theo WCR, Catuai mẫn cảm với bệnh gỉ sắt lá, tuyến trùng và bệnh thối quả CBD. Trong đó, bệnh gỉ sắt lá do nấm Hemileia vastatrix gây ra là vấn đề đặc biệt đáng chú ý đối với sản xuất Arabica.

Bệnh gỉ sắt làm tổn thương lá, gây rụng lá và trong trường hợp áp lực bệnh cao có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng quang hợp và năng suất của cây. EPAMIG cũng xếp các dòng Catuai vào nhóm mẫn cảm với bệnh gỉ sắt.

Điều này tạo ra một sự đánh đổi đáng chú ý: Catuai có tiềm năng năng suất tốt nhưng không phải giống có khả năng chống chịu bệnh mạnh.

Do đó, không nên mô tả Catuai đơn giản là “giống năng suất cao” mà bỏ qua chi phí và yêu cầu quản lý bệnh. Trong những vùng có áp lực gỉ sắt cao, việc lựa chọn giống cần cân nhắc giữa tiềm năng năng suất, khả năng thích nghi và mức độ chống chịu bệnh.

Một trong những hạn chế đáng chú ý của Catuai là mức độ mẫn cảm với bệnh gỉ sắt lá cà phê. Đây cũng là một trong những dịch bệnh từng làm thay đổi lịch sử ngành cà phê toàn cầu.

👉 Tìm hiểu thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Đại dịch rỉ sắt lá cà phê: Loại nấm đã ép người Anh phải uống trà và đưa Brazil thành đế chế cà phê]

Giống cà phê Catuai được trồng ở đâu?

Từ Brazil, giống cà phê Catuai đã được đưa sang nhiều quốc gia sản xuất Arabica tại Mỹ Latinh. Tuy nhiên, mức độ phổ biến và hiệu quả của Catuai không giống nhau giữa các quốc gia.

Catuai tại Brazil

Brazil là nơi khai sinh và cũng là một trong những vùng sản xuất Catuai quan trọng nhất.

Nhiều dòng Catuai được chọn lọc và đưa vào sản xuất tại các bang trồng Arabica lớn, đặc biệt là Minas Gerais. Tại vùng Matas de Minas, Catuai đỏ và Catuai vàng được ghi nhận là hai nhóm Arabica quan trọng trong hệ thống sản xuất địa phương.

Sự phổ biến của Catuai tại Brazil có liên quan trực tiếp đến ưu thế của cây thấp. Trong những vùng sản xuất có quy mô lớn, khả năng bố trí mật độ cao và quản lý tán thuận tiện có giá trị kinh tế đáng kể.

Catuai tại Trung Mỹ

Nguồn: World Coffee Research.

Honduras là một trường hợp đặc biệt đáng chú ý. Catuai từng chiếm gần một nửa diện tích Arabica của quốc gia này. IHCAFÉ cũng tiếp tục sử dụng Catuai trong các chương trình chọn tạo, bao gồm cả việc lai với những nguồn vật liệu có nguồn gốc từ Timor Hybrid.

Điều này cho thấy giống cà phê Catuai không chỉ được sử dụng như một giống thương mại mà còn trở thành nguồn vật liệu quan trọng trong các chương trình cải tiến giống.

Độ cao và môi trường ảnh hưởng thế nào đến giống Catuai?

Tên giống chỉ cho biết nguồn gốc di truyền. Để dự đoán cây sẽ sinh trưởng và cho chất lượng như thế nào, cần xem xét đồng thời điều kiện môi trường.

Cùng một giống cà phê Catuai, nhưng khi được trồng ở độ cao, nhiệt độ, lượng mưa hoặc đất khác nhau, kết quả có thể rất khác nhau.

Độ cao tối ưu của Catuai thay đổi theo vĩ độ

WCR xếp Catuai vào nhóm có độ cao tối ưu cao. Tuy nhiên, WCR không đưa ra một con số độ cao duy nhất cho toàn thế giới mà điều chỉnh theo vĩ độ.

Nguồn: World Coffee Research.

Theo WCR, khái niệm “độ cao tối ưu” không chỉ liên quan đến chất lượng mà còn đến khả năng phát huy hiệu quả nông học của giống trong điều kiện cụ thể, bao gồm cả áp lực bệnh gỉ sắt và CBD.

Vì vậy, không thể lấy mốc 1.600 m rồi kết luận rằng mọi cây Catuai dưới độ cao này đều cho chất lượng thấp. Độ cao cần được đọc cùng với vĩ độ, nhiệt độ, vi khí hậu và điều kiện canh tác.

Độ cao không quyết định chất lượng cà phê một cách độc lập, nhưng có thể tác động đến nhiệt độ, tốc độ phát triển quả và quá trình tích lũy các hợp chất liên quan đến hương vị.

👉 Xem ngay bài viết của ILOTA tại đây: [Độ cao ảnh hưởng đến cà phê như thế nào? Điều mà nhiều người pha cà phê chưa từng để ý]

Những yếu tố môi trường ảnh hưởng đến Catuai

Trong đó, dinh dưỡng cần được chú ý vì WCR đánh giá Catuai có nhu cầu dinh dưỡng cao. Một vườn có mật độ 5.000–6.000 cây/ha sẽ có tổng nhu cầu dinh dưỡng trên diện tích lớn hơn đáng kể so với vườn trồng thưa.

Do đó, lợi thế về mật độ của Catuai chỉ thực sự trở thành lợi thế kinh tế khi hệ thống dinh dưỡng và quản lý tán được điều chỉnh tương ứng.

Vì sao không thể nói Catuai càng cao càng ngon?

Một quan niệm phổ biến trong cà phê là độ cao càng lớn thì chất lượng càng cao. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học cho thấy mối quan hệ này phức tạp hơn.

Một nghiên cứu tại Zona da Mata, Minas Gerais, đã lập bản đồ chất lượng cà phê theo giống, độ cao và hướng sườn, với 312 điểm lấy mẫu. Kết quả cho thấy những mẫu ở độ cao thấp có chất lượng thấp hơn và biên độ điểm rộng hơn, trong khi nhóm mẫu ở độ cao lớn nhất không có mẫu nào thuộc nhóm chất lượng thấp.

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt theo hướng sườn: mẫu từ sườn đông nam có biên độ điểm rộng hơn sườn tây bắc, trong khi mẫu đạt điểm cao nhất nằm ở sườn tây bắc.

Điều này cho thấy độ cao có vai trò quan trọng nhưng không phải biến số duy nhất quyết định chất lượng.

Với giống cà phê Catuai, cần nhìn chất lượng như kết quả của một hệ thống gồm:

Giống + độ cao + nhiệt độ + vi khí hậu + đất + dinh dưỡng + độ chín + sơ chế + bảo quản + rang.

Do đó, kết quả của một nghiên cứu tại Zona da Mata không nên được biến thành quy luật rằng mọi Catuai trồng càng cao đều càng ngon.

Giống cà phê Catuai có thể tạo ra cà phê chất lượng cao không?

Câu trả lời là có, nhưng giống không tự động quyết định chất lượng tách.

WCR đánh giá tiềm năng chất lượng của Catuai ở độ cao lớn là tốt. Tuy nhiên, chất lượng của Catuai trong thực tế phụ thuộc mạnh vào môi trường và quy trình sau thu hoạch.

Điều này cũng giải thích vì sao không có một “hương vị Catuai” duy nhất. Hai lô cùng mang tên Catuai nhưng khác vùng trồng, độ cao hoặc phương pháp sơ chế hoàn toàn có thể cho hồ sơ cảm quan khác nhau.

Chế biến sau thu hoạch có thể thay đổi hương vị Catuai như thế nào?

Một nghiên cứu tại Brazil đã so sánh Catuai Vermelho và Mundo Novo được trồng trong cùng một trang trại tại vùng Cerrado nhưng trải qua bốn phương pháp chế biến:

• Chế biến ướt;
• Chế biến khô tự nhiên (natural);
• Chế biến honey/pulped natural;
• Tách nhớt cơ học.

Phân tích bằng sắc ký khí – khối phổ xác định 40 hợp chất bay hơi trong nhân xanh và 37 hợp chất trong cà phê rang. Kết quả cho thấy phương pháp chế biến tạo ra sự khác biệt rõ rệt về hồ sơ hợp chất bay hơi, trong đó cà phê chế biến khô thể hiện những khác biệt đáng chú ý về nhóm alcohol, acid và lactone.

Điều này có một ý nghĩa quan trọng khi đánh giá giống cà phê Catuai: cùng một giống, thậm chí cùng một trang trại, nhưng phương pháp sơ chế khác nhau vẫn có thể tạo ra những hồ sơ hương vị khác nhau.

Vì vậy, nếu chỉ dựa vào tên “Catuai” để dự đoán hương vị cuối cùng là chưa đủ. Muốn hiểu tiềm năng chất lượng của một lô Catuai, cần xem xét đồng thời dòng giống, vùng trồng, độ cao, độ chín khi thu hái và phương pháp sơ chế.

Đây cũng là cách tiếp cận mà ILOTA nên sử dụng khi đánh giá giống cà phê Catuai cho mục đích nguyên liệu: không chỉ hỏi “Catuai có ngon không?”, mà cần hỏi Catuai dòng nào, được trồng ở đâu, canh tác thế nào và được sơ chế ra sao?

Cùng một giống Catuai, phương pháp sơ chế khác nhau có thể tạo ra những khác biệt đáng kể về hương thơm, vị, độ sạch và cảm giác trong miệng. Để hiểu rõ hơn vai trò của sơ chế đối với chất lượng hạt cà phê.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Các phương pháp sơ chế cà phê – Hành trình đánh thức hương vị trong từng hạt cà phê]

Những yếu tố quyết định chất lượng của Catuai

Không có một đặc điểm đơn lẻ nào quyết định chất lượng của giống cà phê Catuai. Từ khi quả hình thành trên cây cho đến khi được rang và pha, chất lượng chịu tác động liên tục của giống, môi trường, độ chín, sơ chế và quá trình sau thu hoạch.

Vì vậy, khi đánh giá đặc điểm giống Catuai dưới góc độ chất lượng, không nên tách riêng yếu tố di truyền khỏi môi trường và quy trình sau thu hoạch. Một dòng Catuai có tiềm năng tốt nhưng được trồng ở điều kiện không phù hợp, thu hái quá xanh hoặc bảo quản kém vẫn có thể cho chất lượng tách thấp.

Ngược lại, một lô Catuai được trồng ở vùng thích hợp, thu hái đúng độ chín và kiểm soát tốt quá trình sơ chế hoàn toàn có thể tạo ra cà phê có chất lượng cao.

Catuai vàng có ngon hơn Catuai đỏ không?

Đây là một trong những câu hỏi thường gặp khi so sánh Catuai Amarelo và Catuai Vermelho. Tuy nhiên, dữ liệu nghiên cứu hiện có không cho phép kết luận đơn giản rằng Catuai vàng luôn ngon hơn Catuai đỏ.

Một nghiên cứu trên Revista Ceres năm 2016 tại vùng Matas de Minas, Brazil, đồng thời xem xét ba yếu tố gồm độ cao, hướng sườn và màu quả của Catuai. Kết quả cho thấy khi xét riêng màu quả, cà phê từ Catuai vàng và Catuai đỏ có chất lượng cảm quan tương đương. Tuy nhiên, tại những độ cao lớn hơn, Catuai vàng cho kết quả cảm quan tốt hơn trong phạm vi nghiên cứu.

Nhóm tác giả kết luận rằng độ cao là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng tại khu vực nghiên cứu, trong khi màu quả chỉ là một phần của hệ thống yếu tố tác động đến kết quả cuối cùng.

Một nghiên cứu khác tại Zona da Mata cũng cho thấy Catuai đỏ có biên độ điểm chất lượng rộng, trong khi các mẫu Catuai vàng trong phạm vi nghiên cứu không có mẫu nào dưới 70 điểm.

Từ các kết quả này có thể rút ra ba điểm:

1. Không thể kết luận Catuai vàng luôn ngon hơn Catuai đỏ chỉ dựa vào màu quả.
2. Nếu có khác biệt về chất lượng giữa hai nhóm, khác biệt đó cần được xem xét cùng với độ cao, vi khí hậu và các điều kiện sản xuất khác.
3. So sánh hai nhóm Catuai chỉ có ý nghĩa khi kiểm soát tương đối tốt các biến số như dòng giống, độ cao, hướng sườn, độ chín và phương pháp chế biến.

Do đó, khi đánh giá chất lượng giống cà phê Catuai, màu quả nên được xem là một đặc điểm nhận diện và phân loại, thay vì sử dụng nó như một chỉ báo trực tiếp cho chất lượng tách.

Catuai khác gì với Caturra và Mundo Novo?

Do nguồn gốc giống Catuai bắt đầu từ phép lai giữa Caturra và Mundo Novo, ba cái tên này thường xuất hiện cùng nhau trong tài liệu chọn giống. Tuy nhiên, chúng là những đối tượng khác nhau về mặt di truyền và hình thái.

Nguồn: World Coffee Research.

Điểm quan trọng nhất là Catuai không phải Caturra, dù Caturra là một trong hai nguồn bố mẹ. Catuai cũng không phải Mundo Novo. Đây là một giống mới được tạo ra từ phép lai và trải qua quá trình chọn lọc phả hệ kéo dài hơn hai thập kỷ.

Nếu Caturra đóng góp đặc tính cây thấp, thì Mundo Novo đóng góp sức sinh trưởng và tiềm năng năng suất. Catuai chính là kết quả của quá trình kết hợp và chọn lọc những đặc tính này.

Một dữ liệu đáng chú ý khác từ WCR là tại Honduras và Costa Rica, các nghiên cứu không ghi nhận khác biệt đáng kể về năng suất giữa Caturra và Catuai. Điều này một lần nữa cho thấy lợi thế về năng suất Catuai không phải lúc nào cũng xuất hiện rõ rệt trong mọi môi trường.

Nói cách khác, ưu thế của một giống không thể tách khỏi điều kiện nơi giống đó được trồng.

Những dòng Catuai phổ biến của IAC

Khi đọc tài liệu về giống cà phê Catuai, người trồng có thể gặp những tên như Catuaí Amarelo IAC 62 hoặc Catuaí Vermelho IAC 144. Đây không phải những giống hoàn toàn độc lập với Catuai, mà là các dòng được chọn lọc và đặt mã trong hệ thống của Instituto Agronômico (IAC).

Việc phân biệt dòng rất quan trọng vì các dòng khác nhau có thể biểu hiện khác nhau về sinh trưởng, thời gian chín và năng suất.

Danh sách các dòng Catuai theo EPAMIG

Nguồn: EPAMIG – Circular Técnica 33.

Trong số này, Catuaí Amarelo IAC 62 và Catuaí Vermelho IAC 144 là hai dòng thường xuất hiện trong các nghiên cứu và tài liệu kỹ thuật về Catuai.

Cách đọc mã dòng IAC

Tên đầy đủ của một số dòng giúp cho thấy rõ hơn quá trình chọn giống. Chẳng hạn, Catuaí Amarelo IAC H2077-2-5-62 có thể được rút gọn thành Catuaí Amarelo IAC 62 trong nhiều tài liệu.

Về mặt khái niệm:

• Catuai: tên nhóm giống được tạo ra từ chương trình lai của IAC.
• Amarelo/Vermelho: chỉ nhóm quả vàng hoặc quả đỏ.
• IAC: chỉ hệ thống chọn tạo và đặt tên của Instituto Agronômico.
• IAC 62, IAC 144…: mã của từng dòng được chọn lọc.

Vì vậy, khi mua cây giống, đánh giá một vườn sản xuất hoặc truy xuất nguồn gốc cà phê nhân, chỉ ghi “Catuai” có thể chưa đủ thông tin.

Biết chính xác Catuai dòng nào sẽ giúp đánh giá sát hơn về đặc điểm sinh trưởng, thời gian chín và năng suất Catuai trong điều kiện cụ thể.

Catuai không chỉ có một kiểu hình duy nhất mà bao gồm nhiều dòng được chọn lọc với đặc điểm sinh trưởng và tiềm năng khác nhau. Nếu quan tâm đến những giống Arabica khác đang được nghiên cứu và phát triển tại Brazil.

👉 Tham khảo thêm bài viết của ILOTA tại đây: [Cà phê giống Ouro Verde: Điều gì khiến giống này được xem là “ẩn số mới” của Specialty Coffee?]

Ưu điểm và hạn chế của giống cà phê Catuai

Sau khi xem xét nguồn gốc, đặc điểm nông học, năng suất, bệnh hại và chất lượng, có thể nhìn nhận giống cà phê Catuai theo hai mặt: đây là một giống có nhiều lợi thế về kiến trúc cây và sản xuất, nhưng cũng tồn tại những hạn chế đáng kể về bệnh hại và yêu cầu canh tác.

Nguồn: tổng hợp từ World Coffee Research và EPAMIG.

Nhìn tổng thể, giống cà phê Catuai không phải là một giống “tốt trong mọi điều kiện”. Giá trị lớn nhất của Catuai nằm ở sự kết hợp giữa cây thấp, khả năng trồng mật độ cao và tiềm năng năng suất. Đây cũng chính là lý do giống này có sức ảnh hưởng lớn tại Brazil và Trung Mỹ trong nhiều thập kỷ.

Ngược lại, bệnh gỉ sắt, tuyến trùng, nhu cầu dinh dưỡng cao và sự phụ thuộc vào điều kiện môi trường là những yếu tố khiến Catuai cần được quản lý kỹ hơn nếu muốn khai thác tối đa tiềm năng.

Với ILOTA, khi đánh giá Catuai như một nguồn nguyên liệu cà phê, không nên chỉ dừng ở câu hỏi “Catuai có ngon không?”. Cách tiếp cận có giá trị hơn là xác định dòng Catuai, vùng trồng, độ cao, phương pháp canh tác, mức độ chín, sơ chế và hồ sơ cảm quan của từng lô.

Đó cũng là cách phân biệt giữa tiềm năng của giống và chất lượng thực tế của một lô cà phê.

Nguồn tham khảo của ILOTA.

1. World Coffee Research, Catuai – Arabica Coffee Varieties Catalog.
2. World Coffee Research, Mundo Novo – Arabica Coffee Varieties Catalog.
3. EPAMIG, Circular Técnica 33 – Cultivares de café suscetíveis à ferrugem indicadas para plantio.
4. Avaliação de cultivares de café arábica em região marginal, nghiên cứu sử dụng các giống của Instituto Agronômico (IAC), lưu trữ trên Redalyc.
5. Embrapa Café, Ensaio regional de linhagens comerciais de cultivares de café arábica, 2000, lưu trữ trên SBICafé.
6. Aender Cesar de Andrade, Avaliação de linhagens de cafeeiro no município de Uberlândia-MG, Đại học Liên bang Uberlândia.
7. Compre Rural, Novas cultivares de café têm produtividade acima de 70% (dẫn số liệu của IAC).
8. Agrolink, Novos boletins destacam avanços no manejo e genética do café (dẫn thông tin của IAC).
9. Silva, S. de A. và cộng sự, Mapping the potential beverage quality of coffee produced in the Zona da Mata, Minas Gerais, Brazil, Journal of the Science of Food and Agriculture, 2015.
10. Silveira, A. de S. và cộng sự, Sensory analysis of specialty coffee from different environmental conditions in the region of Matas de Minas, Minas Gerais, Brazil, Revista Ceres, 2016.
11. Effects of the Orientation of the Mountainside, Altitude and Varieties on the Quality of the Coffee Beverage from the “Matas de Minas” Region, American Journal of Plant Sciences, 2016.
12. Chemical and sensory characterization of coffee from Coffea arabica cv. Mundo Novo and cv. Catuai Vermelho obtained by four different post-harvest processing methods, lưu trữ trên eduCAPES.
13. Le, C.T.M. và cộng sự, Incidence of Coffee Leaf Rust in Vietnam, Possible Original Sources and Subsequent Pathways of Migration, Frontiers in Plant Science, 2022.
14. Trần Anh Hùng, Chế Thị Đa, Đinh Thị Tiếu Oanh, Nguyễn Thị Thanh Mai, Breeding for high quality arabica coffee varieties in Vietnam, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam.

Kết luận

Giống cà phê Catuai là kết quả của một chương trình chọn tạo kéo dài nhiều thập kỷ tại Instituto Agronômico (IAC), Brazil. Nguồn gốc giống Catuai bắt đầu từ phép lai năm 1949 giữa Mundo Novo và Caturra quả vàng, tạo tổ hợp H-2077. Sau quá trình chọn lọc phả hệ qua nhiều thế hệ, Catuai chính thức được phát hành tại Brazil vào năm 1972.

Điểm quan trọng là Catuai không phải một giống hoàn toàn đồng nhất mà bao gồm nhiều dòng chọn lọc, trong đó phổ biến nhất là Catuai Amarelo và Catuai Vermelho, với những dòng như IAC 62 và IAC 144. Xét về đặc điểm giống Catuai, lợi thế nổi bật nằm ở dạng cây thấp, khả năng trồng mật độ cao và tiềm năng năng suất tốt. Ngược lại, Catuai mẫn cảm với bệnh gỉ sắt lá, có nhu cầu dinh dưỡng cao và cần được quản lý phù hợp với điều kiện từng vùng.

Năng suất Catuai cũng không phải một giá trị cố định có thể áp dụng cho mọi trang trại. Tương tự, chất lượng tách không chỉ được quyết định bởi tên giống. Độ cao, hướng sườn, nhiệt độ, dinh dưỡng, mức độ chín khi thu hái, phương pháp chế biến, phơi sấy và bảo quản đều có thể làm thay đổi kết quả cuối cùng.

Vì vậy, cách hiểu chính xác hơn về Catuai có thể được tóm gọn bằng công thức:

Giống × môi trường × canh tác × thu hái × chế biến = chất lượng cuối cùng.

Với ILOTA, câu chuyện về giống cà phê Catuai cho thấy một nguyên tắc quan trọng khi đánh giá cà phê: không nên nhìn một giống chỉ qua danh tiếng hay một đặc điểm riêng lẻ. Muốn hiểu đúng tiềm năng của một lô cà phê, cần truy xuất dòng giống, vùng trồng, độ cao, điều kiện canh tác và phương pháp sơ chế, sau đó kiểm chứng bằng dữ liệu chất lượng thực tế.

Đó cũng là cách phân biệt giữa tiềm năng di truyền của một giống và chất lượng thực sự của một lô cà phê.

👉 Tìm hiểu thêm: [Các sản phẩm cà phê tại ILOTA]

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0989 099 033 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0988 345 175 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters

Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội