Trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê: Lợi ích, rủi ro và tác động đến chất lượng hạt

Có nên trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê? Phân tích lợi nhuận, cạnh tranh nước, che bóng và chất lượng hạt Robusta theo nghiên cứu cùng ILOTA.

Năm 2023, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ghi nhận diện tích sầu riêng cả nước đạt khoảng 110.000 ha, tăng hơn 24% mỗi năm, nhanh nhất trong các cây trồng chủ lực. Riêng Tây Nguyên có 51.400 ha, chiếm 46,7% diện tích cả nước, theo số liệu TTXVN đăng trên VietnamPlus. Trong khi đó, khảo sát đăng trên Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam năm 2019 xếp việc trồng xen sầu riêng với cà phê và trồng xen bơ với cà phê vào nhóm những mô hình trồng xen cà phê phổ biến nhất ở Tây Nguyên.

Lý do khá rõ. Cũng trong bài viết đó, Chủ tịch Tập đoàn Intimex Đỗ Hà Nam ước tính cà phê và hồ tiêu mang lại khoảng 200–300 triệu đồng/ha/năm, còn sầu riêng có thể đạt khoảng 2 tỷ đồng/ha/năm. Với khoảng cách thu nhập như vậy, trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê trở thành lựa chọn của rất nhiều nông hộ.

Nhưng câu hỏi ít được đặt ra là: khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, vốn là những cây cao hơn, tán rộng hơn và cần nhiều nước hơn, hạt cà phê sẽ thay đổi ra sao? Các nghiên cứu quốc tế cho thấy cây che bóng có thể giúp hạt lớn hơn, chín chậm hơn, nhưng cũng có thể làm giảm năng suất và cả chất lượng đồ uống nếu che quá nhiều. Với cà phê vối (Robusta), các nghiên cứu ghi nhận độ che bóng trên 30% có liên quan đến chất lượng đồ uống giảm.

Bài viết này được ILOTA tổng hợp từ tài liệu của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam (VAAS), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), cơ sở dữ liệu WOCAT, cùng các nghiên cứu quốc tế trên Agronomy for Sustainable Development, Frontiers in Sustainable Food Systems và Journal of the Science of Food and Agriculture. Mục tiêu là nhìn cả hai mặt của mô hình trồng xen cà phê: thu nhập tăng thêm và những đánh đổi về nước, ánh sáng, năng suất và chất lượng hạt cà phê.

Tóm tắt nhanh về trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê

Mô hình trồng xen cà phê ở Tây Nguyên: Xu hướng có thật không?

Có, và xu hướng này đã hình thành từ trước khi sầu riêng “sốt giá”. Cơ sở dữ liệu quốc tế WOCAT, do Alliance Bioversity-CIAT hỗ trợ tài liệu hóa, mô tả mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả nhiều tầng tại Đắk Nông, Đắk Lắk, Gia Lai và Lâm Đồng, được áp dụng từ 10 đến 50 năm trước và được Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) hoàn thiện thêm về kỹ thuật.

Các mô hình trồng xen cà phê phổ biến

Nghiên cứu của Nguyễn Văn Phương, Nguyễn Xuân Hòa và Đặng Đinh Đức Phong (WASI) trên Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam (2017) khảo sát 30 mô hình điển hình, 15 mô hình ở Đắk Lắk và 15 mô hình ở Lâm Đồng. Các mô hình được chia thành 11 loại: 5 loại xen một cây (19 mô hình, chiếm 63,3%) và 6 loại xen hỗn hợp nhiều cây (11 mô hình, chiếm 36,7%). Các cây trồng xen được ghi nhận gồm sầu riêng, bơ, hồ tiêu, mắc ca, măng cụt và muồng đen.

Nghiên cứu của Đinh Thị Nhã Trúc và cộng sự trên cùng tạp chí (2019) ghi nhận 7 loại mô hình trồng xen cà phê, trong đó bốn mô hình phổ biến nhất là:

Như vậy, trồng xen sầu riêng với cà phê và trồng xen bơ với cà phê đều là những mô hình phổ biến. Mô hình kết hợp cả hai cây, tức trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, cũng xuất hiện trong khảo sát năm 2017, nhưng là một trong nhiều kiểu xen hỗn hợp chứ không phải mô hình đã được chuẩn hóa.

Xem thêm về mô hình trồng cà phê xen rừng từ Ethiopia tại đây: [Mô hình trồng cà phê xen rừng (Forest Coffee/ Wild Coffee): Bí ẩn đại ngàn của Ethiopia]

Tìm hiểu thêm về mô hình Garden coffee canh tác dưới tán chuối giả tại bài viết: [Mô hình Garden coffee: Trí tuệ canh tác tuyệt vời dưới tán chuối giả Enset của người Oromo]

Vì sao nông hộ chuyển từ độc canh sang mô hình trồng xen cà phê?

Báo cáo năm 2020 của UNEP về khả năng chống chịu của nông hộ trồng cà phê ở Tây Nguyên chỉ ra rằng nhiều thập kỷ canh tác thâm canh và mở rộng ra đất kém đã làm đất thoái hóa, khiến nông dân dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu và biến động giá cà phê. Nhiều hộ rơi vào vòng lặp: Năng suất giảm, phải tăng vật tư đầu vào, biên lợi nhuận ngày càng mỏng. UNEP đánh giá các lộ trình chuyển đổi từ cà phê thâm canh sang mô hình trồng xen cà phê với bơ, sầu riêng kết hợp muồng đen, hoặc hồ tiêu.

Cảnh báo về việc mở rộng quá nóng

Xu hướng mô hình trồng xen cà phê với sầu riêng cũng đi kèm cảnh báo. Theo VietnamPlus (2023), Cục trưởng Cục Trồng trọt Nguyễn Như Cường lưu ý việc mở rộng sầu riêng nhanh và thiếu kiểm soát có thể dẫn đến dư cung. Trồng ở vùng thiếu nước tưới và thoát nước kém có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất, chất lượng. Vì vậy, ILOTA cho rằng nên xem mô hình trồng xen cà phê là một quyết định dài hạn cần tính toán, không phải phản ứng theo giá nông sản từng năm.

Hộ dân trồng cà phê tại Tây Nguyên đang có xu hướng chuyển đổi cây trồng từ cà phê sang sầu riêng do nhu cầu sầu riêng bùng nổ từ Trung Quốc, xem thêm tại bài viết: [Từ cà phê sang sầu riêng: Nhu cầu bùng nổ từ Trung Quốc khiến nông dân Việt Nam đang đứng trước một bài toán mới?]

Lợi ích của việc trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê

Lợi ích của mô hình trồng xen cà phê không chỉ nằm ở nguồn thu từ trái cây. Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê một cách hợp lý, hai cây này còn đóng vai trò như cây che bóng, thay đổi vi khí hậu, đất và cách cây cà phê sử dụng nước.

Điều hòa vi khí hậu cho cây cà phê

Bài tổng quan của Koutouleas và cộng sự trên Frontiers in Sustainable Food Systems (2022) tổng hợp các số liệu về vi khí hậu dưới tán cây che bóng so với cà phê trồng ngoài nắng hoàn toàn:

Tài liệu kỹ thuật của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018) cũng nêu cây che bóng giúp cải thiện vi khí hậu vườn cây, bảo vệ cà phê khỏi gió và mưa đá, giảm mất nước và duy trì độ phì đất.

Giữ ẩm, bảo vệ đất và giảm tác động của hạn

Theo mô tả trên WOCAT, mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả nhiều tầng tại Tây Nguyên giúp tăng độ ẩm và độ che phủ đất, tăng lượng sinh khối trả lại đất, tăng lượng carbon trên mặt đất và giảm tác động của hạn hán. Nông dân tham gia cho biết cà phê dưới tán cây ăn quả cần ít nước tưới và phân bón hơn so với độc canh. Sổ tay canh tác cà phê nông lâm kết hợp do WWF Việt Nam tài trợ cũng nêu hệ rễ nhiều tầng giúp chống xói mòn, cải thiện độ phì và giữ ẩm cho đất.

Tổng quan của Torrez và cộng sự trên Agronomy for Sustainable Development (2023) cũng ghi nhận cây che bóng cải thiện hiệu quả sử dụng nước của cây cà phê, giúp cây ít bị stress nước hơn và hạn chế cỏ dại.

Tuy nhiên, Koutouleas và cộng sự lưu ý một điểm quan trọng: Lá cà phê ngoài nắng thoát hơi nước nhiều hơn trên mỗi đơn vị diện tích, nhưng tổng lượng thoát hơi nước của cả hệ sinh thái có cây che bóng lại cao hơn, có thể làm giảm lượng nước sẵn có. Nói cách khác, cây cà phê có thể tiết kiệm nước hơn, nhưng cả vườn thì chưa chắc.

Đa dạng hóa thu nhập và giảm rủi ro giá

Lợi ích dễ thấy nhất của mô hình trồng xen cà phê là thu nhập đến từ nhiều nguồn, giúp nông hộ bớt phụ thuộc vào giá cà phê. Nghiên cứu của Đinh Thị Nhã Trúc và cộng sự (2019) ghi nhận năng suất cà phê trong các mô hình trồng xen cà phê ít biến động hơn giữa các năm, và hiệu quả kinh tế tăng từ 1,5% đến 300%. Theo ILOTA, khoảng dao động rất rộng này cho thấy kết quả phụ thuộc rất nhiều vào từng vườn.

Xem thêm về mô hình canh tác dưới bóng râm tại bài viết: [Canh tác cà phê dưới bóng râm: 5 đánh đổi mang lại “chuẩn mới” cho Specialty Coffee]

Kỹ thuật trồng xen sầu riêng với cà phê

Sầu riêng là cây lâu năm, tán lớn và cần nhiều nước, nên trồng xen sầu riêng với cà phê đòi hỏi điều kiện đất và nước khá khắt khe. Hướng dẫn dưới đây dựa trên tài liệu “Kỹ thuật sản xuất cà phê vối bền vững và tái canh cà phê vối” của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018, dự án VnSAT). Đây là tài liệu ban hành năm 2018, người trồng nên đối chiếu thêm khuyến cáo mới nhất của cơ quan khuyến nông địa phương.

Điều kiện vườn cà phê phù hợp để trồng xen sầu riêng với cà phê

ILOTA lưu ý yêu cầu về tỷ lệ bệnh hại rễ: Vườn cà phê đã bị vàng lá, thối rễ do tuyến trùng hoặc nấm quá ngưỡng thì không nên trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê đó.

Xem thêm về các bệnh lý trên cây cà phê tại đây: [Các bệnh lý trên cây cà phê: Kẻ thù thầm lặng tàn phá mùa màng]

Mật độ và khoảng cách trồng xen sầu riêng với cà phê

Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, khi trồng xen sầu riêng với cà phê, sầu riêng được trồng thay vào vị trí hố cà phê với mật độ 55–69 cây/ha:

Trên thực tế, mật độ bình quân của sầu riêng trong 30 mô hình trồng xen cà phê được WASI khảo sát là khoảng 53 cây/ha (VAAS, 2017), nằm trong khoảng khuyến cáo. Một số tài liệu khác đưa ra mật độ khác: Sổ tay canh tác cà phê chè nông lâm kết hợp tại Quảng Trị (WWF tài trợ) gợi ý 12–15 × 9 m (65–90 cây/ha) cho nhóm bơ, mít, sầu riêng, kèm yêu cầu độ che bóng tối đa 50–60% khi cây trồng xen khép tán. Sổ tay này dành cho cà phê chè và xếp sầu riêng vào nhóm cây cần trồng thử nghiệm, theo dõi.

Chuẩn bị hố và cây giống khi trồng xen sầu riêng với cà phê

Nước tưới khi trồng xen sầu riêng với cà phê

Khảo sát của Đinh Thị Nhã Trúc và cộng sự (VAAS, 2019) ghi nhận nông dân tưới khoảng 400 lít cho mỗi cây cà phê và 250 lít cho mỗi cây sầu riêng trong mỗi lần tưới. Nhóm tác giả đánh giá lượng nước này khá hợp lý. Tuy nhiên, sầu riêng và cà phê có nhu cầu nước theo mùa khác nhau, nên lịch tưới cần được tính toán riêng cho từng cây, nội dung sẽ được phân tích ở phần rủi ro.

Kỹ thuật trồng xen bơ với cà phê

Bơ có chi phí đầu tư thấp hơn sầu riêng và việc trồng xen bơ với cà phê đã phổ biến ở Tây Nguyên từ lâu. Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018) áp dụng cùng điều kiện đất và cùng khoảng cách cho việc trồng xen bơ với cà phê như với trồng xen sầu riêng với cà phê, nhưng có một số khác biệt về hố trồng, cây giống và thụ phấn.

Mật độ, hố trồng và cây giống khi trồng xen bơ với cà phê

Phối giống bơ để đậu quả tốt

Một điểm kỹ thuật quan trọng khi trồng xen bơ với cà phê là thụ phấn. Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, khi trồng giống Booth 7 nên trồng thêm giống TA1 và Reed để tăng tỷ lệ đậu quả. Ở vùng cà phê chè Quảng Trị, sổ tay nông lâm kết hợp ghi nhận giống bơ 034 đã được trồng phổ biến và có hiệu quả tại huyện Hướng Hóa.

Thực tế mật độ và nước tưới khi trồng xen bơ với cà phê

Khảo sát của WASI (VAAS, 2017) cho thấy mật độ bơ bình quân trong các mô hình là khoảng 87 cây/ha, cao hơn mức 55–69 cây/ha được khuyến cáo sau đó. Về nước, khảo sát của Đinh Thị Nhã Trúc và cộng sự (VAAS, 2019) ghi nhận nông dân tưới khoảng 300 lít cho mỗi cây bơ trong mỗi lần tưới.

Khi trồng xen bơ với cà phê, lúc nào cây bơ bắt đầu cạnh tranh?

Bơ có tán lớn khi trưởng thành. Mô tả trên WOCAT về mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả ở Tây Nguyên lưu ý năng suất cà phê có thể giảm do bị che bóng sau khi cây ăn quả trưởng thành, và lấy cây bơ làm ví dụ. Như vậy, theo ILOTA, trong những năm đầu, trồng xen bơ với cà phê ít ảnh hưởng đến vườn, nhưng khi tán bơ khép lại, việc tỉa cành và kiểm soát độ che bóng trở nên bắt buộc.

Hiệu quả kinh tế của mô hình trồng xen cà phê

Số liệu kinh tế chi tiết nhất về việc trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê hiện có đến từ khảo sát 30 mô hình của WASI, đăng trên Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam (số 9(82), 2017). Dữ liệu kinh tế thuộc giai đoạn 2013–2015, khi giá sầu riêng và cà phê khác nhiều so với hiện nay, nên các con số dưới đây chỉ có giá trị tham khảo về cấu trúc chi phí và lợi nhuận.

Năng suất và lợi nhuận của từng cây trong mô hình trồng xen cà phê

Theo nhóm tác giả, mô hình trồng xen cà phê không ảnh hưởng nhiều đến năng suất trong các mô hình khảo sát, với năng suất bình quân 3.218 kg/ha. Sầu riêng, bơ và hồ tiêu có lợi nhuận tương đương nhau, khoảng 85–87 triệu đồng/ha. Đáng chú ý, khi trồng xen bơ với cà phê, chi phí của bơ chỉ 6,69 triệu đồng/ha, thấp nhất trong các cây trồng xen.

Lợi nhuận theo từng mô hình trồng xen cà phê

Nhóm tác giả cho biết lợi nhuận bình quân của các mô hình trồng xen cà phê cao hơn gấp đôi so với cà phê thuần, ước khoảng 90 triệu đồng/ha. Tuy nhiên, bảng trên cho thấy một điều quan trọng: Mô hình trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê (160,09 triệu đồng/ha) có lợi nhuận thấp hơn cả mô hình chỉ trồng xen bơ với cà phê (244,76) và chỉ trồng xen sầu riêng với cà phê (208,19).

Trong mô hình trồng xen cà phê, thêm nhiều loại cây không tự động làm tăng lợi nhuận: Mô hình bốn cây cà phê, mắc ca, bơ, sầu riêng chỉ đạt 42 triệu đồng/ha.

Nhóm tác giả kết luận lợi nhuận dao động rất lớn giữa các mô hình trồng xen cà phê, phụ thuộc vào loài cây, giống, mật độ và mức đầu tư của nông dân. Mỗi loại mô hình trong khảo sát chỉ có một vài vườn, nên không thể dùng con số 186,36 triệu đồng/ha như mức lợi nhuận đảm bảo cho mọi vườn.

Chi phí và thời gian hoàn vốn

Mô tả trên WOCAT về mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả nhiều tầng ở Đắk Nông ước tính chi phí thiết lập khoảng 7.000 USD/ha trong ba năm đầu và chi phí duy trì khoảng 4.000 USD/ha/năm trong giai đoạn này. Các khoản chi chính là phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuê lao động và hệ thống tưới. Lợi ích của mô hình cần khoảng 5–10 năm mới thể hiện rõ, trong khi khối lượng công việc lớn hơn độc canh cà phê. Chi phí ban đầu cao cũng là rào cản với một số nông hộ nhỏ.

Rủi ro khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê

Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, mỗi lợi ích của cây che bóng đều có mặt trái nếu quản lý không tốt. Theo ILOTA, các rủi ro dưới đây không phải lý do để từ bỏ mô hình trồng xen cà phê, mà là những điểm cần tính toán trước khi trồng.

Cạnh tranh ánh sáng: Che bóng quá dày làm giảm hoa và năng suất

Cà phê cần ánh sáng để ra hoa. Bài tổng quan của Koutouleas và cộng sự (2022) dẫn một nghiên cứu trên giống Arabica Caturra cho thấy số hoa giảm rõ khi ánh sáng bị che bớt:

Với cà phê vối, bài tổng quan này nhận định hệ thống che bóng dày không được khuyến nghị cho Robusta. Khảo sát của Đinh Thị Nhã Trúc và cộng sự (VAAS, 2019) tại Tây Nguyên cũng ghi nhận khi mô hình trồng xen cà phê có mật độ cây ăn quả cao, năng suất cà phê giảm xuống dưới 3 tấn/ha.

Tác động thay đổi theo tuổi cây cà phê

Phân tích tổng hợp của Piato và cộng sự về Robusta (2020), dựa trên 30 nghiên cứu, cho thấy tác động của cây che bóng phụ thuộc tuổi cây cà phê: Tích cực với cây lớn tuổi (trung bình 16 năm), nhưng không đáng kể hoặc tiêu cực với cây còn non. Một số dòng Robusta như 06V, C153, LB1, GG229 và JM2 cho năng suất và sinh trưởng cao hơn (từ 17% đến 280%) dưới mức che bóng vừa phải 41–65%. Như vậy, cùng một mật độ cây ăn quả, tác động có thể khác nhau giữa vườn tái canh và vườn cà phê già.

Cạnh tranh nước trong mùa khô khi trồng xen sầu riêng với cà phê

Khi trồng xen sầu riêng với cà phê, cần nhớ sầu riêng là cây cần nhiều nước. Sổ tay canh tác cà phê nông lâm kết hợp tại Quảng Trị yêu cầu vùng trồng thử sầu riêng phải bảo đảm điều kiện tưới, và khuyên tránh những cây trồng xen cạnh tranh nguồn nước với cà phê. Như đã nêu, Koutouleas và cộng sự cũng lưu ý tổng lượng thoát hơi nước của hệ sinh thái có cây che bóng cao hơn, có thể làm giảm lượng nước sẵn có. Ở Tây Nguyên, nơi mùa khô kéo dài và nước ngầm đang là vấn đề, đây là rủi ro cần đặc biệt chú ý.

Cạnh tranh dinh dưỡng và bón phân mất cân đối

Khảo sát của VAAS (2019) ghi nhận nông dân bón phân với tỷ lệ N-P₂O₅-K₂O không cân đối và thời điểm bón chưa phù hợp. Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, mỗi cây có chu kỳ ra hoa, nuôi quả và nhu cầu dinh dưỡng khác nhau, nên việc bón chung một loại phân theo một lịch dễ khiến cây này thừa, cây kia thiếu.

Sâu bệnh và độ thông thoáng

Tài liệu của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018) nêu cây che bóng có thể là nơi trú ẩn của sâu hại và cần tỉa cành hằng năm. Koutouleas và cộng sự (2022) tổng hợp rằng một số nghiên cứu ghi nhận sâu bệnh tăng dưới bóng râm, chẳng hạn bệnh gỉ sắt lá cà phê, nhưng kết quả phụ thuộc vào địa điểm, loài cây che bóng và mật độ. Sổ tay tại Quảng Trị cũng khuyên không chọn cây trồng xen có chung sâu bệnh với cà phê.

Rủi ro thị trường và chi phí

Theo VietnamPlus (2023), Cục Trồng trọt đã cảnh báo nguy cơ dư cung nếu sầu riêng được mở rộng quá nhanh. WOCAT cũng lưu ý chi phí ban đầu cao và cần 5–10 năm để thấy lợi ích.

Trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê ảnh hưởng thế nào đến chất lượng hạt?

ILOTA chưa tìm thấy nghiên cứu nào đo trực tiếp chất lượng hạt cà phê vối dưới tán sầu riêng hay bơ tại Tây Nguyên. Các bằng chứng dưới đây đến từ nghiên cứu về cây che bóng nói chung, chủ yếu trên Arabica, nên chỉ nên dùng để hiểu cơ chế và xu hướng.

Cơ chế: Bóng râm làm quả chín chậm hơn

Theo tổng quan của Torrez và cộng sự (Agronomy for Sustainable Development, 2023), bóng râm làm giảm nhiệt độ ban ngày, khiến quả chín chậm hơn. Khi quả có thêm thời gian phát triển, cây tạo ra ít hạt hơn nhưng hạt lớn hơn và tích lũy nhiều lipid hơn. Thí nghiệm của Vaast và cộng sự tại Costa Rica (Journal of the Science of Food and Agriculture, 2006) là ví dụ cụ thể:

Theo ILOTA, kết quả này cho thấy đánh đổi rõ ràng: Chất lượng hạt có thể tốt hơn, nhưng sản lượng giảm.

Tim hiểu thêm về quá trình chín của quả cà phê tại đây: [Quá trình chín của quả cà phê: Bật mí những thay đổi hóa học ít người biết]

Chất lượng vật lý: Kích thước, khối lượng và hạt lỗi

Torrez và cộng sự tổng hợp 78 nghiên cứu (68 trên Arabica, 10 trên Robusta) và kết luận sự hiện diện và đa dạng của cây che bóng cải thiện kích thước, khối lượng hạt và giảm tỷ lệ hạt bị loại, nhưng kết quả không đồng nhất giữa các độ cao. Một số ví dụ:

• Hạt Arabica dưới bóng râm vừa và dày nặng hơn khoảng 10% so với hạt ngoài nắng.
• Trong một nghiên cứu năm 1998, dưới 1% quả bị dị dạng ở lô có bóng râm, so với 10% quả bị loại ở lô không che bóng.
• Ngược lại, một nghiên cứu khác ghi nhận tỷ lệ hạt lớn giảm khi độ che phủ tăng.

Với Robusta, hai nghiên cứu được Torrez và cộng sự dẫn cho thấy đa dạng cây che bóng quan trọng hơn số lượng: Cây che bóng bản địa đa dạng cho nhiều hạt lớn hơn 6,25% và tỷ lệ đậu quả cao hơn 5,6% so với chỉ trồng một loài Grevillea robusta; cây che bóng nhiều loài cũng cho tỷ lệ hạt loại A cao hơn và ít hạt tròn (pea bean) hơn.

Koutouleas và cộng sự (2022) bổ sung rằng tác động của bóng râm đến kích thước hạt Robusta phụ thuộc vào loài cây che bóng và lượng mưa, còn một nghiên cứu tại Campuchia không ghi nhận ảnh hưởng nào đến kích thước hạt, thời gian chín hay năng suất.

Thành phần sinh hóa của hạt

Theo tổng hợp của ILOTA, bóng râm không tác động theo một chiều thống nhất đến thành phần sinh hóa. Piato và cộng sự (2020) cũng ghi nhận cây che bóng có những tác động trái chiều đến đặc tính lý hóa và sinh hóa của hạt Robusta.

Chất lượng cảm quan: Khác biệt giữa Arabica và Robusta

Đây là điểm quan trọng nhất với mô hình trồng xen cà phê vối ở Tây Nguyên. Với Arabica, nhiều nghiên cứu ghi nhận cà phê từ vườn cây che bóng đa dạng có điểm cảm quan cao hơn. Nghiên cứu trên Journal of Agriculture and Food Research (2024) tại vùng Amazon của Peru cho thấy mô hình trồng xen cà phê hỗn hợp đạt điểm cupping 82,86 và hệ thống cây che bóng Erythrina edulis đạt 82,64, đều thuộc phân khúc cà phê đặc sản.

Nhưng với Robusta, bằng chứng lại theo hướng thận trọng hơn. Piato và cộng sự (2020) ghi nhận độ che bóng trên 30% có liên quan đến chất lượng đồ uống giảm. Koutouleas và cộng sự (2022) cũng dẫn kết quả cà phê Conilon (một nhóm cà phê vối) trồng dưới bóng râm có chất lượng ly thấp hơn cà phê trồng ngoài nắng.

Torrez và cộng sự cũng lưu ý: Hạt lớn không nhất thiết đồng nghĩa với ngon hơn. Vì vậy, khi đánh giá tác động của việc trồng xen sầu riêng với cà phê hay trồng xen bơ với cà phê, nên xem xét riêng từng chỉ tiêu: kích thước hạt, tỷ lệ hạt lỗi, độ đồng đều khi chín và điểm cupping, thay vì nói chung chung là “cà phê ngon hơn”.

Cách quản lý mô hình trồng xen cà phê để giữ chất lượng hạt

Từ các nguồn đã dẫn, ILOTA tổng hợp một số nguyên tắc quản lý cho người trồng muốn vừa có thêm nguồn thu từ trái cây, vừa giữ được năng suất và chất lượng hạt cà phê. Đây là gợi ý tham khảo, không thay thế hướng dẫn của cơ quan khuyến nông địa phương.

Kiểm tra điều kiện vườn trước khi áp dụng mô hình trồng xen cà phê

Trước khi quyết định trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, hãy đối chiếu vườn với các tiêu chí của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia: độ dốc dưới 15°, chủ động nước tưới, tầng đất trên 70 cm, thoát nước tốt và tỷ lệ bệnh hại rễ trên cà phê trong ngưỡng cho phép. Vườn không đáp ứng những điều kiện này sẽ chịu rủi ro cao hơn, đặc biệt khi trồng xen sầu riêng với cà phê.

Tính mật độ chung khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê

Mật độ khuyến cáo 55–69 cây/ha là cho từng loại cây khi trồng riêng. Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, không nên cộng dồn hai mật độ này. Thiết kế tham khảo trên WOCAT chỉ có 28 cây bơ và 28 cây sầu riêng trên mỗi hecta.

Kiểm soát độ che bóng bằng tỉa cành

Với Robusta, độ che bóng trên 30% đã được ghi nhận có liên quan đến chất lượng đồ uống giảm (Piato và cộng sự, 2020), trong khi một số dòng cà phê lại cho năng suất cao hơn ở mức che bóng 41–65%. Đây là đánh đổi giữa năng suất và chất lượng mà mỗi vườn phải tự cân nhắc. Dù chọn mục tiêu nào, khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, tán cây ăn quả cần được tỉa hằng năm, như khuyến cáo của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia với cây che bóng.

Tách riêng lịch tưới và bón phân theo từng cây

Khảo sát VAAS (2019) cho thấy việc bón phân mất cân đối và sai thời điểm là vấn đề phổ biến. Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, người trồng nên lập lịch riêng cho từng cây, thay vì bón và tưới chung cả vườn theo một lịch.

Điều chỉnh lịch thu hoạch cà phê

Theo Vaast và cộng sự (2006), bóng râm có thể làm quả chín chậm hơn đến một tháng. Khi trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê, những cây cà phê gần tán cây ăn quả có thể chín muộn hơn những cây ngoài nắng. ILOTA gợi ý quan sát độ chín theo từng khu vực trong vườn và chỉ thu hái quả chín, thay vì thu một lần cho cả vườn.

Ghi nhận và đánh giá chất lượng theo lô

Vì chưa có nghiên cứu trực tiếp về việc trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê vối, cách tốt nhất để biết vườn của mình thay đổi ra sao là tự theo dõi. Người trồng có thể tách riêng lô cà phê dưới tán và lô ngoài nắng, so sánh kích thước hạt, tỷ lệ hạt lỗi và điểm cupping qua vài vụ.

Câu hỏi thường gặp về trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê

Trồng xen sầu riêng với cà phê mật độ bao nhiêu là phù hợp?

Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018), mật độ sầu riêng khuyến cáo là 55–69 cây/ha, khoảng cách 12 × 12 m hoặc 12 × 15 m, trồng thay vào hố cà phê. Vườn cần có độ dốc dưới 15°, tầng đất trên 70 cm, thoát nước tốt và chủ động nước tưới.

Trồng xen bơ với cà phê cần lưu ý gì?

Khi trồng xen bơ với cà phê, mật độ khuyến cáo giống sầu riêng (55–69 cây/ha). Khi trồng giống Booth 7, nên trồng thêm TA1 và Reed để tăng tỷ lệ đậu quả. Khi cây bơ trưởng thành, tán lớn có thể che bóng và làm giảm năng suất cà phê, nên cần tỉa cành định kỳ.

Có nên trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê cùng lúc?

Có thể, nhưng chưa có quy trình chuẩn. Trong khảo sát của WASI (VAAS, 2017), mô hình cà phê + sầu riêng + bơ có lợi nhuận 160,09 triệu đồng/ha, thấp hơn mô hình chỉ xen bơ hoặc chỉ xen sầu riêng. Nếu trồng cả hai, nên tính tổng mật độ cây ăn quả chung để tránh che bóng quá dày.

Mô hình trồng xen cà phê có làm giảm năng suất không?

Có thể, nếu mật độ cao. Khảo sát VAAS (2019) ghi nhận năng suất cà phê giảm xuống dưới 3 tấn/ha khi cây trồng xen có mật độ cao. Ngược lại, khảo sát năm 2017 với mật độ bình quân thấp hơn cho năng suất cà phê khoảng 3.218 kg/ha và cho rằng mô hình trồng xen cà phê không ảnh hưởng nhiều.

Mô hình trồng xen cà phê có giúp cà phê vối ngon hơn không?

Chưa thể khẳng định. Cây che bóng có thể làm hạt lớn hơn và giảm hạt lỗi, nhưng với Robusta, độ che bóng trên 30% đã được ghi nhận có liên quan đến chất lượng đồ uống giảm (Piato và cộng sự, 2020). ILOTA chưa tìm thấy nghiên cứu đo trực tiếp chất lượng cà phê vối dưới tán sầu riêng hay bơ ở Tây Nguyên.

Mô hình trồng xen cà phê nào có lợi nhuận cao nhất?

Trong khảo sát VAAS 2017, hai mô hình có lợi nhuận trên 300 triệu đồng/ha là cà phê + mắc ca + bơ + hồ tiêu (335,81) và cà phê + sầu riêng + hồ tiêu (315,44). Tuy nhiên, đây là số liệu giai đoạn 2013–2015 của một số vườn cụ thể, không nên xem là mức lợi nhuận đảm bảo.

Bao lâu thì mô hình trồng xen cà phê cho hiệu quả?

Theo mô tả trên WOCAT, lợi ích của mô hình trồng xen cà phê với cây ăn quả nhiều tầng cần khoảng 5–10 năm mới thể hiện rõ, với chi phí thiết lập khoảng 7.000 USD/ha trong ba năm đầu.

Nguồn tham khảo

• Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, dự án VnSAT (2018). Kỹ thuật sản xuất cà phê vối bền vững và tái canh cà phê vối. Bản PDF
• Nguyễn Văn Phương, Nguyễn Xuân Hòa, Đặng Đinh Đức Phong (2017). Hiệu quả kinh tế các mô hình trồng xen trên vườn cà phê. Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, 9(82), 100–103. Bản PDF
• Đinh Thị Nhã Trúc, Nguyễn Vũ Kỳ, Phan Viết Hà, Hoàng Thị Ái Duyên (2019). Intercropping in coffee farms, new trend for sustainable cultivation in the Central Highlands. Tạp chí Khoa học Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam, số 01(04), 14–19. journal.vaas.vn
• United Nations Environment Programme (2020). Addressing smallholder resilience in coffee production in the Central Highlands, Viet Nam. unep.org
• WOCAT. Multi-storey intercropping with coffee and fruit trees [Viet Nam]. qcat.wocat.net
• Sở Nông nghiệp và PTNT Quảng Trị, dự án PFFP (WWF Việt Nam tài trợ). Sổ tay hướng dẫn canh tác cà phê chè nông lâm kết hợp. Bản PDF
• Trịnh Hoàng Nhân, TTXVN (2023). Đông Nam Bộ, Tây Nguyên: Diện tích trồng sầu riêng tăng nhanh. VietnamPlus. vietnamplus.vn
• Torrez, V., Benavides-Frias, C., Jacobi, J., Ifejika Speranza, C. (2023). Ecological quality as a coffee quality enhancer. A review. Agronomy for Sustainable Development, 43(1), 19. PMC
• Piato, K. và cộng sự (2020). Effects of shade trees on robusta coffee growth, yield and quality. A meta-analysis. Agronomy for Sustainable Development. DOI: 10.1007/s13593-020-00642-3. Tóm tắt kết quả trong luận văn của tác giả tại Bern University of Applied Sciences: hkb.bfh.ch
• Koutouleas, A., Sarzynski, T., Bordeaux, M. và cộng sự (2022). Shaded-coffee: a nature-based strategy for coffee production under climate change? A review. Frontiers in Sustainable Food Systems, 6. frontiersin.org
• Vaast, P., Bertrand, B., Perriot, J.-J., Guyot, B., Génard, M. (2006). Fruit thinning and shade improve bean characteristics and beverage quality of coffee (Coffea arabica L.) under optimal conditions. Journal of the Science of Food and Agriculture, 86(2), 197–204. agritrop.cirad.fr
• Sensory quality of coffee (Coffea arabica L.): Influence of tree diversity and harvest segmentation in agroforestry systems (2024). Journal of Agriculture and Food Research. doaj.org

Kết luận

Trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê là xu hướng có thật ở Tây Nguyên, được thúc đẩy bởi khoảng cách thu nhập giữa cà phê và sầu riêng, đất thoái hóa và biến đổi khí hậu. Khi được bố trí đúng mật độ (55–69 cây/ha cho mỗi loại theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia), trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê giúp điều hòa vi khí hậu, bảo vệ đất và đa dạng hóa nguồn thu.

Nhưng mô hình này không tự động mang lại lợi nhuận cao. Trong khảo sát của WASI, mô hình trồng xen sầu riêng và bơ trong vườn cà phê có lợi nhuận thấp hơn các mô hình xen một cây. Khi mật độ quá cao, năng suất cà phê có thể giảm xuống dưới 3 tấn/ha, còn cạnh tranh nước, dinh dưỡng và sâu bệnh trở thành vấn đề lớn.

Về chất lượng hạt, cây che bóng có thể làm quả chín chậm hơn, hạt lớn hơn và ít hạt lỗi hơn, nhưng với cà phê vối, độ che bóng trên 30% có liên quan đến chất lượng đồ uống giảm. ILOTA cho rằng mô hình trồng xen cà phê chỉ thực sự bền vững khi người trồng kiểm soát được mật độ, ánh sáng và nước, đồng thời tự theo dõi chất lượng hạt của vườn mình qua từng vụ.

Thưởng thức hương vị cà phê đặc sản Việt Nam tại đây: [Cà phê Việt Nam của ILOTA]

ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo” 

1. Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
2. Tư vấn & Đặt hàng:

👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0989 099 033 (Anh Thắng)

👉 Mua lẻ: 0988 345 175 (Thái Sơn)

Facebook: ILOTA Coffee Roasters