Giống cà phê bị lãng quên đang trở lại khi ngành cà phê đối mặt với khí hậu nóng lên. Tìm hiểu các giống loài cà phê hoang dã và nguồn gen có thể mở lối cho tương lai cùng ILOTA.
Trong nhiều thập kỷ, ngành cà phê gần như xoay quanh hai cái tên quen thuộc: Arabica và Robusta. Đây là hai loài giữ vai trò chủ đạo trên thị trường cà phê toàn cầu, trong khi một kho tàng đa dạng di truyền của chi Coffea vẫn nằm ngoài vùng chú ý của thị trường. Một số tổng quan cho rằng Arabica và Robusta chiếm khoảng 99% lượng cà phê được tiêu thụ trên thế giới, còn nhiều loài khác mới chỉ bắt đầu được quan tâm nhờ tiềm năng thích nghi với những điều kiện khí hậu bất lợi.
Nhưng bài toán đang thay đổi.
Nhiệt độ tăng, hạn hán, lượng mưa thất thường, sâu bệnh và các hiện tượng thời tiết cực đoan đang tạo thêm áp lực lên những vùng trồng cà phê. Với Arabica, thách thức càng rõ rệt khi loài này vốn thích nghi với môi trường mát hơn và đang chịu tác động ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu. Kew cũng cảnh báo các quần thể Arabica hoang dã đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng khi điều kiện khí hậu tiếp tục thay đổi.
Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học không chỉ tìm cách giúp Arabica hiện tại thích nghi tốt hơn. Họ đang mở rộng hướng nghiên cứu sang những giống cà phê bị lãng quên, các nguồn gene ít được khai thác và những loài cà phê hoang dã từng bị thị trường bỏ qua.
Đáng chú ý nhất là Coffea stenophylla — một loài từng gần như biến mất khỏi hoạt động sản xuất thương mại nhưng đã được tái phát hiện tại Sierra Leone. Nghiên cứu công bố trên Nature Plants cho thấy Stenophylla có khả năng sinh trưởng ở mức nhiệt độ trung bình năm cao hơn Arabica khoảng 6,2–6,8°C trong điều kiện lượng mưa tương đương. Không chỉ có lợi thế về khả năng thích nghi nhiệt, loài này còn cho thấy hồ sơ cảm quan có nhiều điểm tương đồng với Arabica chất lượng cao.
Nhưng câu chuyện không chỉ dừng lại ở Stenophylla.
Đằng sau những loài cà phê bị lãng quên là một câu hỏi lớn hơn:
Liệu tương lai cà phê có nằm trong chính những nguồn gene mà ngành từng bỏ qua?
Vì sao những giống cà phê bị lãng quên đang được tìm lại?
Trong quá khứ, quá trình chọn giống và thương mại hóa cà phê thường tập trung vào những đặc điểm có khả năng tạo giá trị kinh tế rõ ràng như năng suất, chất lượng cốc, khả năng thích nghi với điều kiện canh tác và khả năng sản xuất ở quy mô lớn. Những loài không đáp ứng tốt các tiêu chí này dần bị thu hẹp diện tích, ít được đầu tư nghiên cứu hoặc thậm chí biến mất khỏi hoạt động sản xuất thương mại.
Vì vậy, khái niệm giống cà phê bị lãng quên cần được nhìn rộng hơn. “Bị lãng quên” không nhất thiết có nghĩa một giống đã hoàn toàn biến mất khỏi tự nhiên. Một loài vẫn có thể tồn tại trong rừng, các vườn sưu tập hoặc ngân hàng gene nhưng gần như không còn được trồng thương mại với quy mô đáng kể.
Coffea stenophylla là một ví dụ điển hình.
Kew cho biết Stenophylla từng được trồng tương đối rộng rãi tại Tây Phi nhưng đến cuối thế kỷ XX gần như không còn xuất hiện trong sản xuất. Sau nhiều thập kỷ không được ghi nhận trong tự nhiên, các nhà nghiên cứu đã tìm lại được quần thể của loài này tại Sierra Leone.
Điều đáng chú ý là một đặc điểm từng bị thị trường xem là kém hấp dẫn không đồng nghĩa với việc nó không có giá trị.
Một loài có năng suất thấp có thể sở hữu khả năng chịu nóng tốt hơn. Một loài có hình thái hoặc đặc điểm sinh trưởng khác biệt có thể mang nguồn gene hữu ích cho các chương trình lai tạo. Một loài từng khó cạnh tranh về mặt thương mại cũng có thể trở nên đáng chú ý khi thị trường specialty coffee ngày càng quan tâm đến hương vị độc đáo, tính bản địa và câu chuyện phía sau từng giống cà phê.
Chính vì vậy, giá trị của loài cà phê bị lãng quên có thể thay đổi hoàn toàn khi điều kiện thị trường và môi trường thay đổi.
Khi khí hậu nóng lên, tiêu chí để đánh giá một giống cà phê cũng không còn giống trước đây. Một nguồn gene từng nằm ngoài cuộc chơi có thể trở thành vật liệu đáng giá cho nghiên cứu, lai tạo và phát triển giống cà phê thích ứng với khí hậu tương lai.
Đó là lý do các giống cà phê bị lãng quên đang dần chuyển từ những nguồn tài nguyên bên lề thành một phần của cuộc đua tìm kiếm hạt cà phê của tương lai.
Biến đổi khí hậu đang là bài toán lớn như thế nào?
Muốn hiểu vì sao ngành cà phê ngày càng quan tâm đến nguồn gene mới, trước hết cần nhìn vào những giới hạn của hệ thống sản xuất hiện tại.
Arabica có chất lượng cảm quan được đánh giá cao và giữ vị trí quan trọng trong specialty coffee. Tuy nhiên, loài này thích nghi tốt hơn với điều kiện khí hậu tương đối mát. Kew ghi nhận khoảng nhiệt độ trung bình phù hợp với Arabica vào khoảng 18–23°C, trong khi nhiệt độ gia tăng, lượng mưa thất thường, hạn hán và áp lực sâu bệnh đang đặt thêm nhiều thách thức lên vùng trồng.
Một cây cà phê trong tương lai vì thế không chỉ cần chịu được nhiệt độ cao hơn. Khả năng chống chịu phải đi cùng nhiều yếu tố khác:
chịu nhiệt → chịu hạn → chống chịu sâu bệnh → duy trì năng suất → thích nghi với điều kiện canh tác → tạo ra chất lượng cốc đủ hấp dẫn thị trường.
Đây chính là bài toán khó đối với quá trình chọn giống.
Một loài có khả năng chịu nóng tốt nhưng chất lượng cốc thấp vẫn khó tạo được vị trí trong phân khúc specialty coffee. Ngược lại, một giống cho chất lượng cảm quan xuất sắc nhưng quá nhạy cảm với nhiệt độ, hạn hán hoặc sâu bệnh lại khó trở thành nền tảng cho sản xuất ổn định trong điều kiện khí hậu thay đổi.
Vì vậy, sự quan tâm đến giống cà phê bị lãng quên không đơn thuần xuất phát từ việc chúng mới lạ hay khác biệt. Giá trị lớn hơn nằm ở sự đa dạng di truyền mà những loài này có thể lưu giữ.
Một số nguồn gene có thể chứa những đặc điểm mà các giống thương mại hiện tại chưa có hoặc chưa được khai thác đầy đủ. Khi các điều kiện sản xuất thay đổi, những đặc điểm từng ít được chú ý có thể trở nên quan trọng hơn đối với nghiên cứu, lai tạo và phát triển giống cà phê thích ứng với khí hậu tương lai.
Nói cách khác, cuộc tìm kiếm giống cà phê mới không phải là từ bỏ Arabica hay Robusta, mà là mở rộng “kho dự phòng di truyền” của ngành cà phê trước những rủi ro ngày càng khó dự đoán.
Biến đổi khí hậu đang khiến ngành cà phê phải nhìn lại những giống cây và nguồn gene từng bị bỏ quên. Từ Liberica đến những loài cà phê hoang dã, đa dạng di truyền có thể mở ra thêm lựa chọn cho tương lai ngành cà phê.
👉 Tìm hiểu thêm: [Canh tác cà phê trước biến đổi khí hậu: Từ vùng thấp ở Trung Quốc đến nguồn gen Liberica]
Loài cà phê hoang dã: Kho gene nằm ngoài những gì chúng ta đang uống
Chi Coffea đa dạng hơn rất nhiều so với hai loài đang phổ biến trên thị trường là Arabica và Robusta. Phía sau những giống cà phê quen thuộc vẫn còn một nguồn tài nguyên di truyền lớn tồn tại trong tự nhiên, nhưng phần lớn chưa được khai thác đầy đủ cho sản xuất thương mại.
Kew từng đánh giá khoảng 60% các loài cà phê hoang dã đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, do mất môi trường sống, biến đổi khí hậu, sâu bệnh và nhiều tác động khác. Đây không chỉ là vấn đề của đa dạng sinh học. Với ngành cà phê, sự biến mất của một loài hoang dã còn đồng nghĩa với nguy cơ mất đi những đặc điểm di truyền có thể trở nên quan trọng trong tương lai.
Nói cách khác:
Mất một loài cà phê hoang dã không chỉ là mất đi một loài thực vật. Có thể chúng ta còn đang mất đi những đặc tính di truyền chưa từng được khai thác.
Một loài cà phê hoang dã có thể mang những đặc điểm liên quan đến:
- Khả năng chịu nhiệt;
- Khả năng chịu hạn;
- Khả năng chống chịu sâu bệnh;
- Khả năng sinh trưởng trong điều kiện đất đặc thù;
- Khả năng thích nghi với lượng mưa thấp;
- Hoặc những đặc điểm hóa sinh có thể liên quan đến chất lượng hạt.
Điều đáng nói là không phải mọi loài cà phê bị lãng quên đều cần trở thành một sản phẩm thương mại. Một số loài có giá trị lớn hơn ở vai trò nguồn gene.
Nghiên cứu về Coffea racemosa tại Mozambique là một ví dụ đáng chú ý. Kết quả nghiên cứu cho thấy loài này có mức đa dạng di truyền cao hơn Arabica trong quần thể được khảo sát, đồng thời một số con đường liên quan đến phản ứng với stress cũng cho thấy tín hiệu đáng chú ý.
Những phát hiện này củng cố tầm quan trọng của việc mở rộng nguồn gene khi ngành cà phê tìm kiếm khả năng thích nghi mới trước biến đổi khí hậu.
Vì vậy, loài cà phê hoang dã có thể được xem như một “ngân hàng gene sống” của ngành cà phê. Giá trị của giống cà phê bị lãng quên không chỉ nằm ở khả năng tạo ra sản phẩm mới, mà còn ở những đặc điểm di truyền có thể đóng góp cho quá trình chọn giống và xây dựng những cây cà phê phù hợp hơn với điều kiện sản xuất tương lai.
Không phải mọi loài cà phê bị lãng quên đều có quy mô quần thể lớn. Coffea racemosa là một ví dụ đặc biệt về một loài cà phê hiếm, sở hữu những đặc điểm di truyền đáng chú ý và đang được quan tâm trong câu chuyện bảo tồn nguồn gene cà phê.
👉 Tìm hiểu thêm: [Bí ẩn hạt Racemosa: Loài cà phê hiếm đến mức cả thế giới chỉ trồng vài ngàn cây]
Từ loài bị lãng quên đến nguyên liệu cho cà phê đặc sản
Specialty coffee từng phát triển phần lớn dựa trên những giống Arabica có nguồn gốc, vùng trồng và hồ sơ cảm quan đặc biệt. Tuy nhiên, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến tính độc bản, câu chuyện nguồn gốc và trải nghiệm khác biệt, chính sự đa dạng về giống và nguồn gene có thể trở thành một lớp giá trị mới cho cà phê đặc sản.
Một giống cà phê bị lãng quên không nhất thiết phải có lịch sử hàng trăm năm trên thị trường mới tạo ra giá trị. Ngược lại, một loài ít được biết đến có thể tạo ra sự tò mò rất lớn nếu hội tụ được nhiều yếu tố:
Câu chuyện nguồn gốc + đặc điểm di truyền + khả năng thích nghi + chất lượng cốc + tính khan hiếm.
Đây là cấu trúc giá trị đặc biệt phù hợp với specialty coffee, nơi giá trị của một loại cà phê không chỉ được quyết định bởi sản lượng hay mức độ phổ biến.
Người tiêu dùng không đơn thuần mua một hương vị. Họ có thể đang trải nghiệm:
- Một câu chuyện về nguồn gene;
- Một vùng đất và hệ sinh thái đặc trưng;
- Một loài từng bị thu hẹp khỏi thị trường;
- Một nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học;
- Một hướng nghiên cứu thích nghi với biến đổi khí hậu
- Hoặc một hương vị mà họ chưa từng trải nghiệm trước đó.
Đặc biệt, những giống cà phê cổ từng ít được chú ý cũng có thể trở thành một phần của câu chuyện này. Khi người tiêu dùng specialty coffee quan tâm nhiều hơn đến nguồn gốc, giống và phương pháp canh tác, lịch sử của một giống cà phê có thể trở thành một phần trong giá trị của sản phẩm.
Đây cũng là điểm khiến những giống cà phê bị lãng quên có khả năng mở ra một hướng phát triển khác cho cà phê đặc sản.
Thay vì chỉ tìm kiếm hồ sơ hương vị mới trong những giống đang phổ biến, ngành cà phê có thể khám phá giá trị từ chính những nguồn gene từng nằm ngoài dòng chảy thương mại.
Tuy nhiên, tiềm năng không đồng nghĩa với thương mại hóa ngay lập tức.
Một giống cà phê bị lãng quên mới được tái phát hiện vẫn cần trải qua quá trình đánh giá về sinh trưởng, năng suất, khả năng thích nghi, chất lượng cốc, tính ổn định và khả năng nhân rộng.
Chính quá trình này mới biến một nguồn gene bị lãng quên thành một ứng viên thực sự cho cà phê của tương lai.
Những giống cà phê bị lãng quên chỉ là một phần trong sự thay đổi lớn hơn của ngành specialty coffee. Từ giống, nguồn gốc đến trải nghiệm trong tách, những xu hướng mới đang dần định hình thị trường cà phê đặc sản.
👉 Tìm hiểu thêm: [Tương lai ngành Cà phê đặc sản: 5 xu hướng quyết định của thập kỷ tới]
Stenophylla: “Kho báu” bị lãng quên đáng chú ý nhất
Nếu phải chọn một ví dụ tiêu biểu cho xu hướng tái khám phá các giống cà phê bị lãng quên, Coffea stenophylla gần như là cái tên không thể bỏ qua.
Có nguồn gốc từ Tây Phi, Stenophylla từng được trồng tại khu vực này nhưng dần biến mất khỏi hoạt động sản xuất thương mại. Sau nhiều thập kỷ không được ghi nhận trong tự nhiên, quần thể Stenophylla đã được các nhà nghiên cứu tái phát hiện tại Sierra Leone vào cuối năm 2018.
Điều khiến Stenophylla trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở câu chuyện một loài cà phê từng bị lãng quên được tìm lại.
Giá trị đáng chú ý hơn nằm ở sự kết hợp giữa khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu ấm hơn và tiềm năng chất lượng cốc.
Stenophylla có lợi thế về khả năng chịu nhiệt
Nghiên cứu được công bố trên Nature Plants cho thấy Stenophylla có thể sinh trưởng và cho quả trong điều kiện nhiệt độ trung bình năm cao hơn Arabica khoảng 6,2–6,8°C, với lượng mưa tương đương. Trong nghiên cứu, mức nhiệt độ trung bình năm phù hợp được ghi nhận đối với Stenophylla vào khoảng 24,9°C, cao hơn đáng kể so với điều kiện thường gắn với Arabica.
Đây là phát hiện đáng chú ý bởi nó cho thấy một loài cà phê có tiềm năng chất lượng cao có thể tồn tại trong khung khí hậu ấm hơn.
Tuy nhiên, không nên diễn giải kết quả này thành việc Stenophylla chắc chắn có thể thay thế Arabica. Những nghiên cứu hiện có mới cho thấy tiềm năng thích nghi, trong khi khả năng sản xuất ổn định, năng suất, quy mô canh tác và mức độ phù hợp với từng vùng trồng vẫn cần được tiếp tục đánh giá.
Điều bất ngờ nằm ở chất lượng cốc
Khả năng chịu nhiệt sẽ không đủ để đưa một giống cà phê bị lãng quên trở lại thị trường specialty nếu chất lượng cốc không đủ hấp dẫn.
Điểm khiến Stenophylla đặc biệt là kết quả cảm quan cũng cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Trong nghiên cứu Nature Plants, các chuyên gia ghi nhận những đặc tính như vị ngọt, độ acid từ trung bình đến cao, trái cây và body tốt. Một số mô tả cảm quan bao gồm đào, lý chua đen, quýt, mật ong, trà đen nhẹ, hoa nhài, gia vị, chocolate và caramel. Một mẫu trong đánh giá ban đầu đạt 80,25 điểm.
Tuy nhiên, điểm đáng chú ý không nằm ở việc khẳng định Stenophylla ngon hơn Arabica. Nghiên cứu không cho phép đưa ra một kết luận đơn giản như vậy.
Giá trị thực sự của phát hiện nằm ở một khả năng khác:
Một loài cà phê có khả năng thích nghi với điều kiện nóng hơn vẫn có thể tạo ra hồ sơ cảm quan đủ hấp dẫn để bước vào thị trường cà phê chất lượng cao.
Chính sự kết hợp giữa khả năng thích nghi khí hậu và tiềm năng cảm quan mới khiến Stenophylla trở thành một trong những ví dụ đáng chú ý nhất trong cuộc tìm kiếm hạt cà phê của tương lai.
Stenophylla là một trong những ví dụ tiêu biểu nhất cho câu chuyện những giống cà phê từng bị lãng quên được tái khám phá trước áp lực biến đổi khí hậu. Vậy điều gì khiến loài cà phê này đặc biệt, từ khả năng thích nghi với khí hậu ấm hơn đến tiềm năng chất lượng cốc?
👉 Tìm hiểu thêm: [Cà phê Stenophylla: Át chủ bài lật ngược thế cờ trước sự sụp đổ của ngành công nghiệp tỷ đô]
Những loài cà phê bị lãng quên không chỉ có Stenophylla
Một sai lầm dễ gặp khi nói về giống cà phê bị lãng quên là xem Coffea stenophylla như một “lời giải duy nhất” cho tương lai ngành cà phê. Thực tế, câu chuyện về những giống cà phê bị lãng quên rộng hơn nhiều và còn liên quan đến hàng loạt loài cà phê hoang dã đang được nghiên cứu và bảo tồn.
Trong nghiên cứu và bảo tồn chi Coffea, nhiều loài cà phê bị lãng quên được quan tâm nhờ những đặc điểm sinh học và khả năng thích nghi khác nhau. Coffea racemosa ở Mozambique là một ví dụ đáng chú ý, đặc biệt trong các nghiên cứu về đa dạng di truyền và khả năng thích nghi với điều kiện môi trường.
Nhóm Baracoffea ở Madagascar cũng thu hút sự chú ý. Nghiên cứu về quá trình tiến hóa của ba loài Baracoffea cho thấy các loài cà phê hoang dã có sự đa dạng đáng kể về hình thái, di truyền và đặc điểm sinh hóa. Những nguồn gene này có giá trị đối với việc nghiên cứu cà phê thích ứng biến đổi khí hậu, bởi mỗi loài có thể sở hữu những đặc điểm mà các giống thương mại phổ biến chưa có.
Một số loài Baracoffea còn có khả năng sinh trưởng trong những môi trường đặc thù như đất cát và rừng khô ở phía tây Madagascar. Điều này cho thấy giá trị của giống cà phê bị lãng quên không chỉ nằm ở hương vị hay khả năng thương mại, mà còn nằm ở những đặc điểm sinh học có thể phục vụ nghiên cứu và chọn giống trong tương lai.
Từ góc nhìn này, “cà phê của tương lai” có thể không phải là một giống duy nhất.
Có thể đó là một hệ thống đa dạng các nguồn gene cà phê, trong đó mỗi loài cà phê bị lãng quên đóng góp một đặc điểm khác nhau: loài có khả năng chịu nhiệt, loài thích nghi với hạn, loài có khả năng chống chịu sâu bệnh hoặc loài sở hữu những đặc điểm cảm quan đặc biệt.
Cà phê Mít và Liberica: Từ “kẻ bị hắt hủi” đến nguồn gene đáng chú ý
Ngay tại Đông Nam Á, câu chuyện về giống cà phê bị lãng quên cũng đang có những chuyển biến đáng chú ý.
Cà phê Mít (Liberica) từng đứng ngoài dòng sản phẩm chủ lực so với Arabica và Robusta. Tuy nhiên, khi biến đổi khí hậu tạo thêm áp lực lên các vùng trồng cà phê, những đặc điểm sinh học của Liberica đang được nhìn nhận dưới một góc độ khác.
Một số nghiên cứu gần đây xem Coffea liberica là loài có tiềm năng chống chịu khí hậu nhưng vẫn chưa được khai thác tương xứng, đồng thời cho thấy khả năng tạo ra những hướng thương mại hóa và khác biệt hóa sản phẩm riêng.
Tại Việt Nam và nhiều quốc gia Đông Nam Á, cà phê Mít và Liberica ngày càng được quan tâm trong câu chuyện về giống cà phê mới, cà phê thích ứng biến đổi khí hậu và specialty coffee. Từ một loại cà phê từng bị xem nhẹ, Liberica đang được nhìn nhận như một nguồn nguyên liệu có khả năng tạo khác biệt về cả đặc tính sinh học, câu chuyện nguồn gốc và trải nghiệm trong cốc.
ILOTA cũng đã phân tích riêng sự trở lại của cà phê Mít (Liberica/Excelsa) trong bối cảnh biến đổi khí hậu và specialty coffee, từ một loại cà phê từng bị xem nhẹ đến một nguồn nguyên liệu có khả năng tạo ra sự khác biệt.
Điều này cho thấy một xu hướng đáng chú ý:
Những gì từng bị xem là “ngoài chuẩn” chưa chắc đã kém giá trị. Khi điều kiện môi trường và tiêu chí thị trường thay đổi, chính những đặc điểm từng bị bỏ qua ở các giống cà phê bị lãng quên có thể trở thành lợi thế mới.
Vì vậy, cuộc tìm kiếm hạt cà phê của tương lai có thể không chỉ diễn ra trong những giống đang được trồng phổ biến, mà còn bắt đầu từ việc nhìn lại những loài cà phê bị lãng quên và các loài cà phê hoang dã từng nằm ngoài dòng chảy chính của ngành.
Một trong những ví dụ rõ nhất cho sự trở lại của những giống cà phê từng bị xem nhẹ là Liberica. Vậy cà phê Mít đang có những lợi thế nào trước biến đổi khí hậu và specialty coffee?
👉 Tìm hiểu thêm: [Cà phê Mít (Liberica/Excelsa): Sự trỗi dậy của “kẻ bị hắt hủi”]
Những “kho báu” này có thể trở lại sân chơi cà phê thế giới như thế nào?
Sự trở lại của những giống cà phê bị lãng quên không nhất thiết bắt đầu bằng việc trồng hàng nghìn hecta. Một loài cà phê từng bị bỏ quên có thể bắt đầu hành trình trở lại thị trường chỉ từ một lượng vật liệu rất nhỏ: một mẫu được bảo tồn, một khu rừng được khảo sát, một cây được nhân giống hoặc một nguồn gene được lưu giữ.
Từ đó, quá trình đánh giá có thể tiếp tục với những lô thử nghiệm nhỏ, các phương pháp sơ chế khác nhau và những buổi đánh giá chất lượng cốc. Nếu kết quả cho thấy khả năng thích nghi, chất lượng và tính ổn định, quy mô nghiên cứu mới có thể từng bước được mở rộng.
Đây là con đường quan trọng để biến loài cà phê bị lãng quên từ một nguồn tài nguyên di truyền thành ứng viên cho cà phê của tương lai.
Bước 1: Tái phát hiện
Điểm bắt đầu của một giống cà phê bị lãng quên thường là việc xác định lại những loài từng được ghi nhận trong lịch sử nhưng sau đó biến mất khỏi sản xuất hoặc rất ít được nghiên cứu.
Stenophylla là ví dụ điển hình. Sau nhiều thập kỷ không được ghi nhận trong tự nhiên, loài cà phê này đã được tìm lại tại Sierra Leone.
Tái phát hiện không đơn thuần là tìm thấy một cây cà phê. Đây là bước mở lại một nguồn gene có thể mang những đặc điểm hữu ích cho nghiên cứu cà phê thích ứng biến đổi khí hậu.
Bước 2: Bảo tồn nguồn gene
Tìm lại một loài cà phê bị lãng quên mới chỉ là điểm bắt đầu. Nếu môi trường sống tiếp tục suy thoái, nguồn gene vừa được phát hiện vẫn có nguy cơ biến mất thêm một lần nữa.
Vì vậy, bảo tồn phải diễn ra song song với nghiên cứu. Các hoạt động có thể bao gồm duy trì quần thể tự nhiên, thu thập vật liệu di truyền, nhân giống và xây dựng quần thể đủ lớn để phục vụ những bước đánh giá tiếp theo.
Kew hiện triển khai dự án phục hồi Stenophylla tại Sierra Leone với mục tiêu đánh giá sự đa dạng của loài, nhân giống và mở rộng số lượng cây, từ đó tạo nền tảng cho quá trình tái thuần hóa.
Bước 3: Đánh giá khả năng canh tác
Một loài cà phê hoang dã có thể sinh trưởng tốt trong môi trường tự nhiên nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc nó sẽ trở thành cây trồng thương mại hiệu quả.
Để một giống cà phê bị lãng quên bước vào sản xuất, cần đánh giá đồng thời nhiều yếu tố:
năng suất + sinh trưởng + khả năng chống chịu sâu bệnh + nhu cầu nước + khả năng thu hoạch + phương pháp sơ chế + tính ổn định của chất lượng.
Đây cũng là bước giúp phân biệt một loài chỉ có giá trị về mặt bảo tồn với một nguồn gene thực sự có triển vọng cho nông nghiệp trong tương lai.
Bước 4: Đánh giá chất lượng cốc
Đối với specialty coffee, khả năng thích nghi vẫn chưa đủ. Một giống cà phê bị lãng quên muốn tạo ra giá trị thương mại cần chứng minh được rằng nó có thể mang lại trải nghiệm cốc đủ hấp dẫn.
Đây là lý do Stenophylla trở nên đặc biệt. Loài này không chỉ cho thấy tiềm năng sinh trưởng trong điều kiện nóng hơn Arabica mà còn tạo ra những kết quả cảm quan đáng chú ý trong các đánh giá ban đầu.
Nếu một loài có khả năng chịu nhiệt, chịu hạn hoặc chống chịu tốt nhưng chất lượng cốc không đủ hấp dẫn, khả năng thương mại hóa sẽ bị hạn chế. Ngược lại, một loài vừa có khả năng thích nghi khí hậu vừa có hồ sơ cảm quan tốt sẽ có nhiều cơ hội hơn trong thị trường specialty coffee.
Bước 5: Đưa vào chọn giống
Đây có thể là bước quan trọng nhất trong câu chuyện về những giống cà phê bị lãng quên.
Một loài không nhất thiết phải trở thành sản phẩm thương mại trực tiếp mới có giá trị. Chính những đặc điểm di truyền của nó mới có thể trở thành tài nguyên quan trọng cho quá trình chọn giống.
Nguồn gene từ một loài cà phê hoang dã có thể được nghiên cứu nhằm đưa các đặc tính như chịu nhiệt, chịu hạn hoặc chống chịu sâu bệnh vào những nền di truyền có năng suất, khả năng canh tác và chất lượng cốc phù hợp hơn.
Khi đó, giá trị của giống cà phê bị lãng quên không chỉ nằm ở việc tạo ra một loại cà phê mới để thị trường thưởng thức. Nó còn nằm ở khả năng đóng góp những đặc điểm di truyền cần thiết cho thế hệ cà phê tiếp theo.
Và đây mới có thể là con đường đưa những “kho báu” từng nằm ngoài thị trường trở lại sân chơi cà phê thế giới.
5 hiểu lầm về những giống cà phê bị lãng quên
| Hiểu lầm | Thực tế |
| Giống bị lãng quên chắc chắn tốt hơn giống hiện tại | Không. Giá trị của chúng nằm ở những đặc tính di truyền cụ thể, chẳng hạn khả năng thích nghi hoặc hồ sơ hương vị, chứ không phải mọi đặc tính đều vượt trội. |
| Chỉ cần tìm thấy giống chịu nóng là giải quyết được biến đổi khí hậu | Không. Cà phê còn phải đối mặt với hạn, sâu bệnh, đất, lượng mưa, năng suất, chất lượng và điều kiện kinh tế của người trồng. |
| Stenophylla có thể thay thế Arabica ngay lập tức | Chưa thể kết luận. Stenophylla có tiềm năng lớn nhưng vẫn cần nghiên cứu và tái thuần hóa ở quy mô thực tế. |
| Loài hoang dã không có giá trị thương mại | Không nhất thiết. Một số loài có thể có giá trị trực tiếp, trong khi những loài khác có giá trị lớn hơn ở vai trò nguồn gene cho chọn giống. |
| Chỉ cần giữ một vài giống tốt nhất | Ngược lại, đa dạng di truyền là một phần quan trọng của khả năng thích ứng dài hạn. Mất các loài hoang dã đồng nghĩa mất đi những lựa chọn di truyền có thể cần đến trong tương lai. |
Sân chơi vô địch cà phê có thể thay đổi như thế nào?
Khi một loài hoặc giống cà phê mới có chất lượng cốc đủ tốt, nó có thể tạo ra một câu chuyện rất khác trên thị trường specialty coffee.
Thay vì chỉ xoay quanh câu hỏi:
“Arabica Ethiopia hay Kenya nào có chất lượng tốt hơn?”
thị trường có thể bắt đầu quan tâm đến những câu hỏi mới:
“Stenophylla có hồ sơ hương vị như thế nào?”
“Liberica được trồng trong điều kiện khí hậu ra sao?”
“Nguồn gene nào tạo nên profile cảm quan đặc biệt này?”
“Loài cà phê hoang dã nào đang được tái đưa vào sản xuất?”
Đó là lúc đa dạng sinh học có thể trở thành đa dạng trải nghiệm cà phê.
Tuy nhiên, cần thận trọng khi gọi đây là sự thay đổi của “sân chơi vô địch cà phê thế giới”. Một giống cà phê bị lãng quên có tiềm năng specialty không đồng nghĩa với việc nó đã trở thành lựa chọn phổ biến tại các cuộc thi barista quốc tế.
Từ một nguồn gene hoang dã đến một nguyên liệu đủ ổn định cho thi đấu vẫn là một chặng đường dài, bao gồm chọn giống, canh tác, sơ chế, kiểm soát chất lượng, tính ổn định và khả năng cung ứng.
Nhưng chính khả năng tạo ra một hồ sơ cảm quan khác biệt có thể khiến những loài cà phê mới trở nên hấp dẫn với nhà rang, barista và những người tìm kiếm trải nghiệm mới trong specialty coffee.
Vì thế, những loài cà phê bị lãng quên có thể không lập tức thay đổi các cuộc thi cà phê thế giới, nhưng chúng có khả năng mở rộng định nghĩa về thế nào là một loại cà phê đáng để khám phá.
Khi biến đổi khí hậu trở thành động lực tìm lại quá khứ
Có một nghịch lý thú vị trong câu chuyện về giống cà phê bị lãng quên.
Ngành cà phê đang sử dụng những công nghệ ngày càng hiện đại như giải trình tự gene, mô hình khí hậu, chọn giống có hỗ trợ dữ liệu, phân tích hóa học và đánh giá cảm quan chuyên sâu.
Nhưng để tìm lời giải cho tương lai, các nhà khoa học lại phải quay về với những loài cà phê rất cũ.
Những giống cà phê cổ và loài cà phê hoang dã có thể đang lưu giữ những đặc điểm mà quá trình chọn giống và thương mại hóa trong quá khứ chưa khai thác hết. Một số nguồn gene có thể trở nên đặc biệt có giá trị khi ngành cà phê phải đối mặt với nhiệt độ cao hơn, hạn hán, sâu bệnh và những điều kiện canh tác ngày càng khó dự đoán.
Điều này làm thay đổi cách chúng ta nhìn về những giống cà phê bị lãng quên.
Chúng không nhất thiết chỉ là những giống cũ cần được đưa trở lại thị trường. Một số có thể trở thành nguồn vật liệu di truyền cho chọn giống, một số có thể trở thành sản phẩm specialty với hồ sơ cảm quan độc đáo, trong khi những loài khác có giá trị lớn nhất ở vai trò bảo tồn đa dạng di truyền.
Nói cách khác:
Đôi khi để tìm hạt cà phê của tương lai, chúng ta phải quay lại tìm những gì ngành cà phê đã bỏ quên trong quá khứ.
Đây không chỉ là câu chuyện về một giống cà phê mới.
Đó còn là câu chuyện về ký ức di truyền của cây cà phê — một kho tàng mà ngành cà phê càng hiểu sâu, càng có thêm cơ hội tìm ra những hướng thích nghi mới trước một tương lai khí hậu đầy biến động.
Nguồn ILOTA tham khảo thông tin trong bài
Thông tin trong bài được ILOTA tổng hợp và đối chiếu từ các nghiên cứu về đa dạng loài Coffea, khả năng thích ứng khí hậu, nguồn gene hoang dã và tiềm năng thương mại của những loài cà phê ít được khai thác.
1. Nature Plants – Arabica-like flavour in a heat-tolerant wild coffee species
Davis, A. P. et al. (2021). Nghiên cứu về Coffea stenophylla, tập trung vào yêu cầu khí hậu và đặc tính cảm quan của loài này. Nghiên cứu cho thấy Stenophylla có thể sinh trưởng ở mức nhiệt trung bình năm cao hơn Arabica khoảng 6,2–6,8°C và có profile cảm quan tương tự Arabica chất lượng cao.
Link: Nature Plants – Arabica-like flavour in a heat-tolerant wild coffee species
2. Royal Botanic Gardens, Kew – “Forgotten” coffee species
Kew tổng hợp những phát hiện về Stenophylla, quá trình tái phát hiện loài này tại Sierra Leone, khả năng chịu nhiệt và tiềm năng sử dụng trong phát triển cà phê thích ứng khí hậu.
Link: RBG Kew – “Forgotten” coffee species
3. Royal Botanic Gardens, Kew – Threatened wild coffee species
Nguồn tham khảo cho phần đa dạng loài cà phê hoang dã, nguy cơ tuyệt chủng và vai trò của nguồn gene hoang dã đối với tương lai ngành cà phê.
Link: Kew – 60% of wild coffee species threatened
4. Genomic evaluation of Coffea arabica and its wild relative Coffea racemosa in Mozambique
Nghiên cứu về đa dạng di truyền, phản ứng stress và tiềm năng sử dụng nguồn gene hoang dã trong chiến lược thích ứng khí hậu.
Link: Genomic evaluation of Coffea arabica
5. Evolutionary history of Baracoffea species
Nghiên cứu về đa dạng hình thái, di truyền và sinh hóa của các loài Coffea hoang dã tại Madagascar, qua đó cho thấy vai trò tiềm năng của nguồn gene hoang dã đối với khả năng thích ứng khí hậu.
Link: Evolutionary history of Baracoffea species
Kết luận
Giống cà phê bị lãng quên đang trở lại không đơn thuần vì chúng tạo ra sự tò mò. Giá trị của chúng nằm sâu hơn ở đa dạng di truyền — nguồn tài nguyên có thể giúp ngành cà phê tìm kiếm những đặc tính cần thiết để thích ứng với một môi trường ngày càng khắc nghiệt.
Từ Stenophylla, chúng ta thấy một câu chuyện đặc biệt: một loài cà phê bị lãng quên từng gần như biến mất khỏi sản xuất lại được tái phát hiện, cho thấy khả năng sinh trưởng ở mức nhiệt cao hơn Arabica và đồng thời có hồ sơ cảm quan đủ hấp dẫn để thu hút sự chú ý của giới specialty coffee.
Nhưng Stenophylla không phải câu trả lời duy nhất.
Những loài cà phê hoang dã, các giống cổ và nguồn gene chưa được khai thác vẫn có thể chứa những đặc điểm quan trọng về khả năng chống chịu, thích nghi và chất lượng. Nhiều nguồn gene trong số đó hiện lại đang đứng trước nguy cơ bị mất do phá rừng, biến đổi khí hậu và các áp lực môi trường khác.
Vì thế, câu chuyện về giống cà phê bị lãng quên thực chất không phải câu chuyện quay về quá khứ.
Đó là câu chuyện tìm trong quá khứ những công cụ cần thiết để xây dựng tương lai.
Với ILOTA, tương lai của cà phê không nhất thiết thuộc về một giống duy nhất. Nó có thể thuộc về một hệ sinh thái nguồn gene đa dạng hơn, nơi những loài từng bị xem nhẹ được nghiên cứu lại, bảo tồn đúng cách và đánh giá bằng cả ba tiêu chí: khả năng thích ứng, giá trị nông học và chất lượng trong tách cà phê.
Và biết đâu, “kho báu” tiếp theo của cà phê thế giới không nằm ở một giống mới được tạo ra hôm nay, mà đang nằm trong một loài cà phê đã bị chúng ta lãng quên từ hàng trăm năm trước.
👉 Khám phá thêm các bài viết chuyên sâu về cà phê và rang tại ILOTA: [Tại đây]
ILOTA – Nhà rang Cà phê “May đo”
- Tham gia ILOTA ACADEMY để cập nhật kiến thức chuyên sâu về Trà & Cà phê mỗi ngày. 👉 [Tham gia nhóm tại đây]
- Tư vấn & Đặt hàng:
👉 Mua sỉ, kênh quán, OEM: 0989 099 033 (Anh Thắng)
👉 Mua lẻ: 0988 345 175 (Thái Sơn)
Facebook: ILOTA Coffee Roasters
Địa chỉ: Biệt thự 3, ngõ 2A Chế Lan Viên, phường Đông Ngạc, Hà Nội